دیوان شمس - غزلیات

لذت و شیرینیِ چهره‌ درهم‌کشیده و خشمگینِ محبوب را بنگر که از صدها قند هم فراتر رفته است؛ به او گفتم: «این چه اندازه از بی‌تابی بود؟» و او پاسخ داد که این از حد و مرزهای معمول گذشت و به بی‌کرانگی رسید.

وقتی حالِ عاشق چنین است، دیگر به او نصیحت نکن. کوبیدن بر آهن سرد (تلاش بیهوده) چه فایده‌ای دارد؟ چرا که او از مرحله‌ی پند و اندرزهای عقلانی عبور کرده است.

چه چیزی از او می‌پرسی که حالت چگونه است و در دلت چه می‌گذرد؟ مقام و منزلتِ عشق بسیار فراتر از آن است که با پرسش‌های معمولی بتوان به آن دست یافت یا توصیفش کرد.

او چه چهره‌ای دارد که تمام زیبارویان جهان (ترکان) بنده و غلامِ او هستند؟ هجومِ غمِ عشقِ او از هر حد و اندازه‌ای که تصور کنی، فراتر رفته است.

آن بخشندگیِ بی‌کرانِ او همچون دریایی گوهر‌افشان است که فراتر از سرزمین‌های دوردست (ماوراءالنهر) است؛ سرشت و خویِ نیکوی او از سرزمین‌های وسیع سغد و سمرقند نیز پیشی گرفته است.

وقتی نسیمِ بخشندگیِ او بر دلِ خرسندِ عاشق وزید، خارهای حرص و طمع را که در جانِ او ریشه دوانده بود، از میان برد و درمان کرد.

لذتی که در دشنام و سرزنشِ او نهفته است، از شیرینیِ تحسین و ستایشِ دیگران بیشتر است؛ لطف و زیباییِ خاری که از غمِ او بر دل می‌نشیند، برای عاشق چون گلِ خندان دلپذیر است.

اگر معشوق بخواهد با بستنِ در، جلوی رسیدنِ بلا (یا عاشقی) را بگیرد، باز هم فایده‌ای ندارد؛ چرا که سیلِ سهمگینِ این عشق، از سدها عبور می‌کند و بندها را می‌گسلد.

هر کس که توانست گره‌های کار و پیچیدگی‌های دل خویش را بشناسد و حل کند، بندِ هستی و دلبستگی‌های دنیوی را شکست و از تعلقات و پیوندهای زمینی رها شد.

مردِ عاشق وقتی چنین گوهری یگانه (عشقِ راستین) را به دست می‌آورد، خاطرش از وفاداری به همسر و فرزند و دلبستگی‌های خانوادگی آسوده و فارغ می‌شود.

آن‌قدر همه به خاطر داستانِ زیبای او گرفتارِ فتنه و شیدایی شدند که این سخنان و حکایت‌های دلکش، از سطحِ درک و فهمِ خردمندانِ عقل‌گرا فراتر رفته است.