دیوان شمس - غزلیات

اگر با چشم بصیرت بنگری، تمام فضیلت‌ها در باطن و دل انسان جای دارد، در حالی که این ظاهر مادی (آب و گل) که منشاء رسوایی و دلبستگی‌های پست است، تنها ظرفِ وجود است.

ای جانِ من، این پیکر خاکی و مادی تو محصول هوس‌ها و شهوات است. مشکل اساسی انسان همین دلبستگی به نفس است و راه حل تمام مشکلات در ترک این هوس‌ها نهفته است.

این که مدام بهانه می‌آوری و ترکِ هوس را به تأخیر می‌اندازی، خود ریشه صدها بیماری روحی است. چون این علت (تعلل) را از خود دور کنی و درمانش کنی، به راحتی می‌توانی مرحله به مرحله به سوی کمال حرکت کنی.

اما باید با خودت پیمانی محکم ببندی و شرط کنی که آن را نشکنی؛ وگرنه اگر شرط خود را زیر پا بگذاری، بیماری نفس باقی می‌ماند و درمان تو بی‌اثر و نابود می‌شود.

زمانی که طبع و عادت تو با این شرط‌گذاریِ سخت و جدی انس بگیرد، از درونِ تو، هزاران دستاورد معنوی و گنج‌های جان حاصل خواهد شد.

در این صورت، دلِ تو چنان صیقلی می‌شود که تبدیل به آیینه‌ای صاف می‌گردد؛ آیینه‌ای که هر لحظه حقیقتِ حالِ هر کس، حتی آدمِ کاهل و ناتوان را به او نشان می‌دهد.

وقتی آن امانت الهی (روح) به کمال برسد و جان تو آن را به دوش بکشد، همان دل برای تو هم مطربِ شادی می‌شود و هم ساقیِ معرفت.

پس از رسیدن به این مقام، از هر گونه مشغولیتِ دنیوی و حتی از مفهومِ آزادی و فارغ‌بودن نیز رها می‌شوی. در این حال، آن گنجِ الهی که در وجودت پنهان و بی‌ارزش می‌نمود، شهره عالم می‌شود.

اگرچه در زندگی لذت‌های دنیوی (حلواها) را می‌چشی، اما جان تو با آن‌ها شیرین نمی‌شود؛ زیرا لذت این دنیا، برقی گذراست که فقط تا وقتی در دهان است احساس می‌شود.

این طبیعت و نفس که کور و کر است، اگر حجاب نیست، پس چرا مدام آزموده می‌شود؟ و چرا این نفسِ محجوب، با وجود بی‌خبری، به سوی آن سوی حجاب (عالم معنا) تمایل دارد؟

طبعِ مادی اساساً از رنج و اندوه ساخته شده است، اما عجیب است که این نفس، همچنان عاشقِ بی‌حاصلِ بلاها و رنج‌های دنیاست.

در تواضع‌های نفسانی‌ات، ریشه غرور را ببین و در کبر و منیتِ آن، تواضع‌های کاذبی را بنگر که همه برای فریب است.

هر سخن و وسوسه‌ای که طبعت می‌گوید، در واقع تو آن را پرورش داده‌ای. باید آن را با دیدی عارفانه تأویل کنی و بدانی که هیچ پرده و مانعی میان تو و حقیقت نیست.

بدان که هر بیت از این کلام، زیبایی و تکمیل‌کننده بیت دیگر است و برای رهروان این طریقت، آموزه‌ای راهگشا و سرگرم‌کننده به معنای (مشغول‌کننده به حق) است.

اگر از شاهدان و ناظران اعمالت (یا ترس از مرگ و قیامت) بیمناکی، از خدا بخواه که شیرینیِ مرگ (لقای الهی) را که فرجامی دوردست است، برایت ملموس کند.

در هر طرف رنجی متفاوت تصور کن و از آن بگذر؛ تنها به سوی بی‌سویی (مقام لا مکان و خداوند) حرکت کن، زیرا جز آن، باقی راه‌ها بی‌حاصل است.

تو به خاطر رهایی از یک مار، به لانه مار دیگری می‌روی و دوباره غمِ مارها را می‌بینی؛ زیرا این دلبستگی‌های دنیوی مانند زنجیری به هم پیوسته‌اند.

مبادا مار (نفس) را به خاطرِ زهرش سرزنش کنی و بعد خودت فریبِ ترفندهایش را بخوری و متهم شوی که کار تو بیهوده و باطل بوده است.

برای فهمِ این سخنان از شمسِ دین، آن فخرِ تبریز، به گرمای وجود او نیاز داری، چرا که این راه با منطقِ سردِ عقل (پلپل و ادویه) پیموده نمی‌شود؛ بلکه نیازمندِ آتشِ عشق است.