دیوان شمس - غزلیات

سازِ رباب، نوشیدنیِ گوارایِ عشق و همنشینِ یارانِ حقیقت‌جو است؛ چرا که عرب‌زبانان به ابرهای باران‌زا نیز «رباب» می‌گویند (اشاره به رباب به‌عنوانِ مایه حیاتِ معنوی برای دل‌های پژمرده).

همان‌طور که ابر، سیراب‌کننده‌ی گل و گلستان است، نوایِ رباب نیز قوت‌بخشِ درونِ انسان و ساقىِ جانِ خردمندان و اهل‌دل است.

دمیدن بر آتش، شعله‌ها را می‌افزاید؛ اما دمیدن بر خاک، جز غبارِ بی‌حاصل برنمی‌انگیزد. (اشاره به تفاوتِ استعدادِ روحی افراد؛ اگر دلی مستعد باشد، با نغمه‌ی حق به اوج می‌رسد و اگر دلی مانند خاکِ بی‌روح باشد، جز تیرگی چیزی نمی‌یابد).

نوایِ رباب، دعوتِ بازِ شکاری به سویِ شاه است (فراخوانیِ جان به سوی حضرت حق)؛ برگرد و به آستانِ ملکوت بیا. کلاغ هرگز با صدایِ طبلِ شاهی، به حضورِ او خوانده نمی‌شود.

این ساز، گره‌گشایِ مشکلاتِ عاشقانی است که در پیِ حقیقت‌اند؛ اما کسی که دردی از عشق ندارد و مشکلی در وجودش نیست، پاسخی شایسته برای او چه معنایی دارد؟

پاسخ به نیازهایِ وجودِ حیوانیِ انسان، تنها خوردن و خوابیدن و علف است؛ چرا که تمامِ امیالِ او در همین خوابِ غفلت خلاصه شده است.

میانِ خویِ حیوانی و دمِ مسیحاییِ عشق، چه نسبتی است؟ کسی که در بندِ مادیات است، راه به سویِ «مفتح الابواب» (گشاینده‌ی درها، یعنی خداوند) نخواهد برد.

عشق، خلعتِ شرافتِ جان و نشانِ کرامتِ انسانی («ولقد کرمنا...») است که برای رسیدن به وصالِ حق و کنار زدنِ حجاب‌های بینِ خالق و مخلوق است.

با بانگِ این ساز، دل‌های پراکنده، وحدت یافته و به سویِ حقیقتی واحد می‌شتابند؛ ندایِ پروردگار، بندگان را از تفرقه و گرفتاری در امورِ دنیایی نجات می‌دهد.

از اسرارِ عشق با کسانی که غرق در جسمانیات هستند سخن مگو؛ چرا که کارِ آن‌ها محدود به ترس و امید و پاداش و کیفرِ سطحی است.