دیوان شمس - غزلیات

آن حقیقتِ پنهانی که بازتابِ وجودش به چهره و ظاهرِ هستی، شیرینی و زیبایی می‌بخشد چیست؟ وقتی آن حقیقت پنهان شود، گویی صورتِ ظاهری جهان تبدیل به دیوی زشت‌سیرت شده است.

هنگامی که آن حقیقتِ متعالی با صورت پیوند می‌خورد، جهان از عشق به شور و غوغا می‌افتد و چون آن حضور پنهان شود، اندوه بر جهان چیره می‌گردد و دیگر اثری از شادی و نشاط در چهره‌ی عالم نمی‌بینی.

اگر آن حقیقتِ پنهان همان جان و روح است، پس چرا برخی جان‌ها سنگین و ناخوشایند هستند؟ بسیاری از این جان‌ها مانند آتش، هستیِ خود را بر باد می‌دهند و به خاکستر تبدیل می‌کنند.

و اگر آن حقیقت همان عقلِ پر از نیرنگ است، چرا گاهی عقل دشمنِ آدمی می‌شود؟ چرا که مکر و حیله‌ی همین عقلِ جزئی است که پایه‌های دنیای مادی (صورت) را بنا می‌نهد.

آن عقلِ کژاندیش و سطحی‌نگر چه می‌داند؟ از او چیزی نپرس و او را آزرده مکن؛ چرا که همان لطف و دانشِ برتر (حقیقتِ الهی) است که صورتِ هستی را تعلیم می‌دهد.

چه شکوه و چه نوری! چقدر نزدیک و چقدر دور! این حقیقتِ مطلق، با اینکه هم‌زمان آشکار و پنهان است، تمامِ صورت‌های عالم را مطیع و فرمان‌بردارِ خود می‌کند.

اوست که جهانی را به دنبالِ خود کشانده و بدن‌های بی‌جان را مانندِ روح، سرزنده کرده است؛ و برای آزمودنِ آدمیان، عشق را آموزگار و مربیِ صورت‌های عالم قرار داده است.

هنگامی که همراه با شمسِ تبریزی سیر می‌کردم، از او پرسیدم که آن رازِ بزرگی که به واسطه‌ی آن، تمامِ آفرینش و شکل‌گیریِ صورت‌های عالم را دیدم، چیست؟