دیوان شمس - غزلیات

ای پادشاهِ جسم و جانِ ما، حقیقتِ درونی و باطنِ ما را شکوفا و خندان کن. برای چشمانِ دلِ ما که تشنهٔ دیدار است، سرمهٔ هدایت بکش، چرا که تو برای چشمِ جان، همان توتیایِ شفابخش هستی.

ای ماهِ من، زیبایی و جلالِ تو چنان است که ماه از خجالت پنهان می‌شود. عشقِ تو چنان با خون و رگ‌ و پیِ ما آمیخته که جان‌دادن در راهت را روا دانسته ایم. دل در برابرِ جلوهٔ تو می‌گوید: حکمِ قضا و تقدیرِ الهی فرا رسید.

ما همچون گویِ سرگردانی در خمِ چوگانِ تو هستیم. تویی که هر لحظه ما را به سویی می‌کشی؛ گاهی به سمتِ شادی و وصل می‌خوانی و گاهی به سویِ رنج و بلا می‌رانی.

گاهی ما را به سمتِ خوابِ غفلت می‌کشی و گاهی به سویِ اسبابِ دنیوی سوق می‌دهی؛ گاهی به جانبِ شهرِ بقا و جاودانگی می‌بری و گاهی در دشتِ فنا و نیستی رها می‌کنی.

نفسِ انسان گاهی شکرگزارِ آن مولی (خداوند) است و گاهی از دردِ هجران ناله و واویلا سر می‌دهد؛ گاهی خود را خادمِ نفس و آرزوهایِ خود (لیلیِ مجازی) می‌کند و گاهی مست و مجنونِ خداوند می‌شود.

تو جان را آفریدی و آن را مجنون و شیدا کردی؛ گاهی آن را عاشقِ گوشه‌گیری و خلوت‌نشینی می‌کنی و گاهی مشتاقِ تظاهر و ریاکاری.

گاهی نفس قصدِ رسیدن به تاجِ پادشاهی و قدرت دارد و گاهی از سرِ ندامت خاک بر سر می‌ریزد؛ گاهی خود را قیصر و مقتدر می‌بیند و گاهی همچون گدایی دلق‌پوش می‌شود.

چه درختِ عجیبی است این وجودِ آدمی که گاهی از آن میوهٔ شیرینِ سیب می‌روید و گاهی کدویِ بی‌خاصیت؛ گاهی زهرِ کینه و گاهی شکرِ محبت، گاهی دردِ فراق و گاهی دارویِ وصل می‌دهد.

چه جویبارِ شگفت‌انگیزی که گاهی از آن آبِ زلال می‌گذرد و گاهی خونِ غم؛ گاهی بادهٔ سرخِ مستی در آن جاری است و گاهی شیرِ گوارا و شهدِ شفابخش.

گاهی خداوند دانش را بر دل می‌تاباند و گاهی تمامِ آن دانش را از دل می‌زداید؛ گاهی فضل و دانایی نصیبِ بنده می‌کند و گاهی بلا و سختی همهٔ آن دستاوردها را نابود می‌کند.

روزی بنده در مقامِ پستی (محمدبک) قرار می‌گیرد و روزی مانند پلنگ و سگ، خویِ درندگی پیدا می‌کند؛ گاهی دشمنِ قسم‌خورده می‌شود و گاهی در لباسِ والدین و نزدیکان ظاهر می‌شود.

گاهی خار می‌شود و گاه گل، گاه سرکه است و گاه شراب؛ گاهی دهل‌زن است و گاه خودِ دهل که زیرِ ضرباتِ عصا و سختی‌هایِ روزگار نواخته می‌شود.

گاهی عاشقِ این جهانِ مادی (پنج حس و شش جهت) است و گاهی طالبِ جان‌هایِ خوش و معنوی؛ مدام به این سو و آن سو کشیده می‌شود، مانند شتری که راهِ خانه را گم کرده و سرگردان است.

گاهی همچون قارون در چاهِ طمع و پستی فرو می‌رود و گاهی مانند حضرت مسیح و کشتِ نو رسته، به سویِ آسمان و مقاماتِ عالی بالا می‌رود.

تا زمانی که فضلِ تو او را هدایت کند و از سرگردانی و تغییرِ رنگِ (تلوین) نجات یابد؛ آنگاه آن نفسِ حیله‌گرِ ما، عاشقِ حقیقی می‌شود و همچون خورشیدِ نیمروز، یک‌رنگ و یگانه می‌گردد.

انسان همچون ماهی در دریایِ وجودِ حق است؛ این دریا برای او هم باغ و خانه است و هم گور و کفن. او جز این دریا چیزی نمی‌شناسد و غیرِ آن برایش نابودی است.

از این رنگ‌هایِ متضادِ دنیوی خلاص می‌شود و در خُمِ رنگِ عیسی (خُمِ هدایت و تغییرِ ماهیت) فرو می‌رود؛ خود را به رنگِ الهی (صبغه الله) درمی‌آورد تا خداوند هرچه بخواهد با او انجام دهد.

از قیدِ وقاحت و حیا، از دوری و نزدیکی، و از آمدن و رفتن رها شد؛ درست مانند سنگی که زیرِ سنگِ آسیاب قرار دارد (و در برابرِ فشارِ تقدیرِ الهی ثابت و تسلیم است).

خداوند می‌فرماید: ما درِ رحمت را بر شما گشودیم، یارانِ ما را رها نکنید. ما نیز به دنبالِ شما می‌آییم، این پاداشِ وفاداریِ شماست.

ما پهلویِ شما را محکم کردیم (یاری‌تان کردیم) و گناهانِ شما را آمرزیدیم، چرا که شکرِ پروردگارِ خود را به جای آوردید و شکرگزاری، جلب‌کنندهٔ رضایتِ الهی است.

وزنِ کلام (مستفعلن...) تکمیل شد؛ درِ بیان بسته است، سکوت برای ما شایسته‌تر است.