دیوان شمس - غزلیات

ای کسانی که در عالمِ قدس و ملکوت پرواز می‌کنید، عشقِ الهی به شما قدرت و وسعتِ بال بخشیده است؛ در حلقه و مجلسِ یادِ تو، برای بزرگانِ روحانی، شور و حالی تازه و مستی‌بخش پدید می‌آید.

با استناد به آیه 'لا اُحِبُّ الآفِلین' (من چیزهای فانی و غروب‌کننده را دوست ندارم)، از دلبستگی به صورت‌ها و ظواهرِ ناپایدارِ دنیوی پاک و رها شده‌ام؛ از این رو در دیدگانِ حقیقت‌بینِ عارفان، در هر لحظه جلوه‌ای از ذاتِ تو نمایان است.

آسمان‌ها از عظمتِ تو سرنگون و خاضع‌اند و زمین از عشقِ تو همچون دریایی از خون (مملو از شور و درد) گشته است؛ تو را با ماه‌های آسمانی و گذرِ سال‌ها مقایسه نمی‌کنم، چرا که تو فراتر از هر زمان و مکان هستی.

کوه به خاطرِ اندوهِ دوری از تو شکافته شد و آن درد و غم در دلِ کوه نفوذ کرد؛ اگر کوه حتی یک قطره خون (نشانی از حیات و دردِ عاشقی) پیدا کرد، همه از فضل و بخششِ توست.

ای خدایی که تکیه‌گاه و سندِ تمامِ بزرگان هستی، ما را نیز در زمره آن‌ها قرار ده؛ چرا که می‌دانی حتی بزرگ‌مردان و پیشوایان نیز در مسیرِ حقیقت، پیروانی دارند و به دنبالِ حقیقتی برتر در حرکت‌اند.

خداوند از خاکِ ناچیز، انسانی می‌آفریند که فرشتگان به مقامِ او حسادت می‌ورزند؛ در برابرِ ارزشِ والایِ تو، جانِ انسان در دنیای مادی بی‌ارزش است و تمامِ مال و منالِ دنیا پایمالِ عشقِ توست.

کسی که تو بال و پروازِ او باشی، ای که مظهرِ رفعت و بزرگی هستی، حالِ او چنان دگرگون می‌شود که گویی بر چهره‌اش نشان و خالِ خاصِ بندگیِ تو نقش بسته است.

اگر فرض کنیم من همچون خار، زشت و بی‌مقدارم، بدان که خار نیز به امیدِ رسیدن به گل می‌روید؛ همان‌گونه که صرافِ زر، دانه‌های جو را هم در کنارِ سنگ‌های مثقالِ طلا می‌سنجد و ارزش می‌دهد.

اندیشه با عملِ ما ساخته می‌شود و خاکی بودنِ ما با این ثروت‌ها و دلبستگی‌های مادی، و قالی (نمادِ دنیا) با این احوالِ متغیر و سخنِ ما با این قالب‌های واژگانی سنجیده می‌شود.

آغازِ عالم با غوغا و هیاهو همراه است و پایانش با لرزش و ناپایداری؛ اما در میانِ این زلزله‌ها و آشوب‌ها، عشقی راستین و شکر و گله‌ای شیرین (از جنسِ نیاز) وجود دارد که مایهٔ آرامش است.

سرخیِ شفق، امضایِ خورشیدِ حقیقت است و طغرایِ دولتِ عشقِ الهی؛ این فالِ وصال همواره پیشتاز است، چرا که خودِ آن عشق، این وعده را داده و این فال را زده است.

به برکتِ وجودِ پیامبر (رحمة للعالمین)، اقبال و سعادتِ درویشان و عاشقان را بنگر؛ که خرقه و لباسِ آن‌ها همچون ماه می‌درخشد و شالِ آنان همچون گل، معطر است.

عشق، امرِ کل و حقیقتِ مطلق است، ما همچون وصله‌ای کوچک (رقعه) هستیم و او دریایی بی‌کران (قلزم) و ما تنها جرعه‌ای از آن؛ او صدها دلیلِ روشن برای اثباتِ خویش دارد و ما تنها در پیِ استدلال‌های بیهوده هستیم.

بدونِ عشق، گردون (چرخِ فلک) نابود می‌شد و ستاره بی‌نور می‌گشت؛ عشق است که حرفِ 'دال' (که خمیده و ناقص است) را به 'الف' (که مستقیم و کامل است) تبدیل می‌کند، وگرنه 'الف' نیز بدونِ عشق، مانندِ 'دال' خمیده می‌شود.

سخنِ عارفانه که از علمِ لدنی (علمِ بی‌واسطه و الهی) سرچشمه می‌گیرد، آبِ حیات است؛ جانِ خود را از این سخن خالی مگذار تا اعمال و رفتارت به بار بنشیند.

برای کسانی که اهلِ معنی و حقیقت‌اند، سخنِ کوتاه، پرده از اسرارِ مفصل برمی‌دارد؛ اما برای کسانی که تنها به صورت و ظاهرِ کلام وابسته‌اند، مفصل‌ترین سخن‌ها هم برایشان مبهم و مجمل باقی می‌ماند.

اگر شعرهایی گفته شد که در هر بیت، دریایی از مرواریدِ حکمت بود، به خاطرِ این است که شترِ نفسِ انسان، با ذوقِ شعر و موسیقی، خوش‌سفر می‌شود و سختی‌های راهِ کوچ (سلوک) را با لذت تحمل می‌کند.