دیوان اشعار - مثنویات، تمثیلات و مقطعات

پروین اعتصامی

جوجهٔ نافرمان

پروین اعتصامی

دوست گرامی آقای رضا سیمی این شعر را برای گنجور ارسال کرده اند که به گفتهٔ ایشان در کتابهای فارسی بچه ها چاپ شده بوده و بزرگترها از آن خاطره دارند و طبق نقل ایشان شاعر آن خانم اعتصامی است.

گفت با جوجه مرغکی هشیار که ز پهلوی من مرو به کنار

گربه را بین که دم علم کرده گوشها تیز و پشت خم کرده

چشم خود تا به هم زنی بردت تا کله چرخ داده ای خوردت

جوجه گفتا که مادرم ترسوست به خیالش که گربه هم لولوست

گربه حیوان خوش خط وخالیست فکر آزارجوجه هرگز نیست

سه قدم دورتر شد از مادر آمدش آنچه گفته بود به سر

گربه ناگاه ازکمین برجست گلوی جوجه را به دندان خست

برگرفتش به چنگ و رفت چو باد مرغ بیچاره از پیش افتاد

گربه از پیش و مرغ از دنبال ناله ها کرد زد بسی پر و بال

لیک چون گربه جوجه را بربود نالهٔ مادرش ندارد سود

گر تضرع کند وگر فریاد جوجه را گربه پس نخواهد داد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این منظومه آموزنده، در قالب یک تمثیل داستانی، به تقابل میان تجربه و خامی می‌پردازد و اهمیت توجه به نصایح دلسوزانه والدین و بزرگان را گوشزد می‌کند. داستان با تصویرسازی دقیق از غریزه محافظت‌گرانه مادر و ساده‌انگاری فرزند، سرنوشت تلخِ بی‌توجهی به هشدارهای واقع‌بینانه را به تصویر می‌کشد.

شاعر با به کارگیری لحنی هشدارآمیز و استفاده از آرایه‌هایی نظیر تشخیص و تصویرسازی، مخاطب را متوجه می‌کند که گاهی ظواهر فریبنده، نقابی برای پنهان کردن خطراتی بزرگ است و نادیده گرفتن هشدارهای تجربه‌دیدگان می‌تواند به بهایی سنگین و جبران‌ناپذیر تمام شود.

معنای روان

این متن شامل مقدمه‌ای است که توسط آقای رضا سیمی بیان شده و به پیشینه و جایگاه این شعر در کتاب‌های درسی و خاطرات جمعی نسل‌های گذشته اشاره دارد.

گفت با جوجه مرغکی هشیار که ز پهلوی من مرو به کنار

مرغ هوشمند به جوجه‌اش هشدار داد و گفت که لحظه‌ای از کنار من دور نشو.

نکته ادبی: واژه هشیار در اینجا به معنای آگاه و تجربه‌دیده است که در ادبیات کلاسیک صفتی برای خردمندان است.

گربه را بین که دم علم کرده گوشها تیز و پشت خم کرده

به گربه نگاه کن که چطور دمش را راست کرده و با گوش‌های تیز و پشت خمیده برای شکار آماده است.

نکته ادبی: توصیفِ فیزیکی گربه با استفاده از افعالِ وصفی (علم کرده، تیز، خم کرده) برای ایجاد تصویرسازی ذهنی دقیق.

چشم خود تا به هم زنی بردت تا کله چرخ داده ای خوردت

اگر پلک بزنی تو را می‌رباید و اگر سرت را به سمتی بچرخانی، تو را خواهد خورد.

نکته ادبی: استفاده از مبالغه برای نشان دادن سرعت عملِ بالای گربه در شکار.

جوجه گفتا که مادرم ترسوست به خیالش که گربه هم لولوست

جوجه در جواب گفت که مادرم ترسو است و گمان می‌کند گربه هم مثل لولو (موجودی خیالی برای ترساندن کودکان) است.

نکته ادبی: واژه لولو در زبان فارسی برای اشاره به موجودات خیالی و ترسناکی به کار می‌رود که برای دور نگه داشتن کودکان از خطر از آن استفاده می‌کنند.

گربه حیوان خوش خط وخالیست فکر آزارجوجه هرگز نیست

جوجه گمان می‌کرد که گربه حیوانی زیبا و خوش‌ظاهر است و فکر آزار دادن او را ندارد.

نکته ادبی: خوش‌خط و خال کنایه از ظاهر فریبنده و زیبا داشتن است.

سه قدم دورتر شد از مادر آمدش آنچه گفته بود به سر

جوجه سه قدم از مادر دور شد و همان اتفاقی که مادر پیش‌بینی کرده بود، برایش رخ داد.

نکته ادبی: آمدش آنچه گفته بود به سر، کنایه از محقق شدنِ پیش‌بینی یا هشدار است.

گربه ناگاه ازکمین برجست گلوی جوجه را به دندان خست

گربه ناگهان از کمین‌گاهش بیرون پرید و گلوی جوجه را با دندان گرفت.

نکته ادبی: خست در اینجا از ریشه خستن به معنای مجروح کردن و شکستن است.

برگرفتش به چنگ و رفت چو باد مرغ بیچاره از پیش افتاد

گربه جوجه را به چنگ گرفت و همچون باد گریخت و مرغ مادر از رسیدن به او بازماند.

نکته ادبی: مانند باد رفتن، تشبیهی برای سرعت بسیار زیاد است.

گربه از پیش و مرغ از دنبال ناله ها کرد زد بسی پر و بال

گربه جلو می‌دوید و مرغ مادر به دنبالش بود و از شدت اندوه، ناله‌ها می‌کرد و بال‌بال می‌زد.

نکته ادبی: این بیت نشان‌دهنده ناتوانیِ مادر در برابرِ قضا و قدر (حمله شکارچی) است.

لیک چون گربه جوجه را بربود نالهٔ مادرش ندارد سود

اما وقتی گربه جوجه را شکار کرد و ربود، دیگر ناله‌های مادر هیچ فایده‌ای نداشت.

نکته ادبی: بربودن به معنای دزدیدن و ربودنِ ناگهانی است.

گر تضرع کند وگر فریاد جوجه را گربه پس نخواهد داد

چه تضرع و زاری کنی و چه فریاد بکشی، گربه هرگز جوجه را پس نخواهد داد.

نکته ادبی: تضرع به معنای زاری و التماس کردن است.

آرایه‌های ادبی

تشخیص (جان‌بخشی) تمامی گفتگوها میان جوجه و مرغ

شاعر به حیوانات قدرت تکلم و تفکر انسانی بخشیده تا آموزه‌های اخلاقی را در قالب داستان بیان کند.

تشبیه رفت چو باد

برای نشان دادن سرعت بسیار زیاد گربه در فرار با شکار، حرکت او به باد تشبیه شده است.

تصویرسازی دم علم کرده، گوشها تیز و پشت خم کرده

توصیفِ دقیقِ زبانِ بدنِ گربه برای انتقال حسِ خطر و آمادگیِ شکارچی به مخاطب.