دیوان اشعار - مثنویات، تمثیلات و مقطعات

مأمور شرعی و حکومتی (محتسب)، در راه کسی را دید که مست بود و یقه‌اش را گرفت. آن شخص مست به او گفت: ای دوست، دست از این کار بردار؛ این که در دست داری لباس تن من است، افسار حیوان نیست که با آن مرا این‌چنین به دنبال خود می‌کشی.

محتسب گفت: تو مستی و به همین خاطر است که موقع راه رفتن به چپ و راست تلوتلو می‌خوری. مست پاسخ داد: گناه از نحوه راه رفتن من نیست، بلکه ایراد از این راه و مسیر ناهموار و پر از پستی و بلندی است.

محتسب گفت: باید تو را پیش قاضی ببرم تا مجازات شوی. مست پاسخ داد: برو صبح دوباره بیا؛ در این نیمه‌شب، قاضی بیدار نیست و به امور رسیدگی نمی‌کند.

محتسب گفت: خانه حاکم شهر نزدیک است، همان‌جا می‌رویم تا مجازات شوی. مست گفت: از کجا می‌دانی که حاکم (والی) خودش در خانه مشغول بزم و میگساری نیست؟

محتسب گفت: تا داروغه بیاید و تکلیف را روشن کند، برو در مسجد بخواب. مست گفت: مسجد جایگاه عبادت خداست، خوابگاه مردم گناهکار و بدکاره نیست.

محتسب گفت: اگر پول (دیناری) بدهی، از گناهت می‌گذرم و خودت را از این گرفتاری نجات بده. مست گفت: کارِ شرع و عدالت الهی، با پول و رشوه حل و فصل نمی‌شود.

محتسب گفت: چون پولی نداری، به عنوان جریمه لباست را از تنت درمی‌آورم. مست پاسخ داد: این لباس آن‌قدر کهنه و پوسیده است که چیزی جز نخ‌نما شدن در آن باقی نمانده و ارزشی ندارد.

محتسب گفت: متوجه نیستی که کلاه از سرت افتاده است؟ مست گفت: اصلِ کار داشتنِ عقل است؛ انسانی که عقل نداشته باشد، نداشتنِ کلاه برایش عیب و ننگ بزرگی نیست.

محتسب گفت: چون شراب زیاد نوشیدی، این‌طور بیخود و بی‌قرار شدی. مست گفت: ای کسی که بیهوده سخن می‌گویی، مشکل از کم یا زیاد بودن شراب نیست، مشکل تو هستی که حرف‌های بی‌معنی می‌زنی.

محتسب گفت: فرد عاقل و هشیار باید مست را شلاق بزند و مجازات کند. مست پاسخ داد: برو یک آدم هشیار و عاقل (به معنای واقعی و عادل) پیدا کن و بیاور، چون در این جمع کسی که واقعاً هشیار باشد، وجود ندارد.