دیوان اشعار - رباعیات

عبید زاکانی

رباعی شمارهٔ ۳۵

عبید زاکانی
ای دل پس از این انده بیهوده مخور زین پیش غم بوده و نابوده مخور
جان میده وداد طمع و حرص مده غم میخور و نان منت آلوده مخور

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات دربردارنده پندی حکیمانه و اخلاقی درباره ضرورت رهایی از بند غم‌های بیهوده و حفظ عزت‌نفس در زندگی است. شاعر خطاب به قلب انسان تأکید می‌کند که نگرانی برای گذشته که سپری شده و آینده که هنوز نیامده، تنها فرسایش روح است و باید از آن پرهیز کرد.

در بخش دوم، شاعر بر اهمیت بخشندگی و دوری از آزمندی پای می‌فشارد و ارزشمندترین درس را که همان حفظ شأن انسانی است، بازگو می‌کند؛ اینکه آدمی باید سختی‌ها را با صبر تحمل کند اما تن به ذلتِ نانِ آلوده به منت دیگران نسپارد.

معنای روان

ای دل پس از این انده بیهوده مخور زین پیش غم بوده و نابوده مخور

ای دل، از این پس برای مسائل بیهوده اندوهگین مباش و برای آنچه در گذشته رخ داده یا هنوز در آینده رخ نداده است، خود را گرفتار غم و غصه مکن.

نکته ادبی: واژه خوردن در اینجا به معنای تحمل کردن و به درون کشیدنِ غم است؛ این واژه در ادبیات فارسی برای بیان مفاهیم انتزاعی به کار می‌رود.

جان میده وداد طمع و حرص مده غم میخور و نان منت آلوده مخور

به دیگران بخشش کن و بذل و بخشش داشته باش اما اسیر طمع و حرص مشو. سختی‌ها را با صبر و بردباری تحمل کن، اما هرگز لقمه نانی را که آلوده به منت دیگران است و موجب خواری تو می‌شود، بر سفره میاور.

نکته ادبی: تضاد مفهومی میان بخشندگی (جان دادن) و حرص ورزیدن در این بیت، نشان‌دهنده اهمیت توازن میان مناعت طبع و سخاوت است.

آرایه‌های ادبی

کنایه غم خوردن و نان منت آلوده خوردن

استفاده از فعل «خوردن» برای بیان تحملِ غم و یا ارتزاق، کنایه از درگیر شدن با مفاهیم انتزاعی و مادی است که در اینجا برای تأکید بر پرهیز از آن‌ها به کار رفته است.

تضاد بوده و نابوده

اشاره به گذشته (بوده) و آینده (نابود) که نشان‌دهنده احاطه ذهن بر زمان برای رهایی از تعلقات است.