ترانه‌های خیام (صادق هدایت) - از ازل نوشته [۳۴-۲۶]

این رباعی با نگاهی ژرف و خردگرایانه به مسئله جبر و اختیار می‌نگرد و در پیِ آن است که ذهنِ آدمی را از فرافکنیِ مسئولیتِ رفتارهای خود به گردنِ چرخِ روزگار یا تقدیر، بازدارد. شاعر با استدلالی فلسفی، نیکی و بدی را امری درونی و وابسته به نهادِ بشر می‌داند و شادی و غم را محصولِ فرآیندهای طبیعی و تقدیر الهی می‌شمارد.

در نهایت، نگاهِ شاعر به فلک و هستی نگاهی عاری از اراده‌بخشیِ کاذب است؛ او معتقد است که همان آسمانی که انسان آن را مقصرِ بدبختی‌های خود می‌پندارد، خود در چنبره‌ی قوانینِ سفت‌وسختِ هستی، هزاران بار گرفتارتر و درمانده‌تر از انسان است و از این‌رو، مقصر دانستنِ آن، بی‌حاصل و نابخردانه است.