رباعیات

خیام

رباعی شمارهٔ ۶۹

خیام
بر چشم تو عالم ارچه می آرایند مگرای بدان که عاقلان نگرایند
بسیار چو تو روند و بسیار آیند بربای نصیب خویش کت بربایند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بر گذرایی و ناپایداری جهان تأکید دارند و با رویکردی واقع‌گرایانه، انسان را از فریفته شدن به ظواهر فریبنده دنیا برحذر می‌دارند. نگاه حاکم بر این اشعار، دعوت به درک محدودیت عمر و بهره‌مندی خردمندانه از فرصت‌های زیستن پیش از پایان یافتن دوران است.

مفهوم کلی این ابیات، هشداری است به مخاطب تا با شناخت ماهیت زودگذر هستی، از دل‌بستگی به آنچه به ظاهر آراسته می‌نماید پرهیز کند و پیش از آنکه دست روزگار فرصت زندگی را از او بستاند، سهم خود را از شادکامی و زندگی کسب کند.

معنای روان

بر چشم تو عالم ارچه می آرایند مگرای بدان که عاقلان نگرایند

اگرچه این جهان در برابر چشمان تو بسیار زیبا و فریبنده جلوه داده می‌شود، اما به آن دل نبند و به سمت آن متمایل نشو، چرا که انسان‌های خردمند هرگز به این جلوه‌های فانی توجهی ندارند.

نکته ادبی: آراستن در اینجا به معنای زینت بخشیدن به ظاهر جهان است. فعل نگرایند در این بیت به معنای متمایل نشدن و بی‌اعتنایی نسبت به امور دنیوی به کار رفته است.

بسیار چو تو روند و بسیار آیند بربای نصیب خویش کت بربایند

افراد بسیاری همچون تو به این دنیا آمده و رفته‌اند؛ بنابراین تا فرصت باقی است، سهم و نصیب خود را از زندگی دریاب و از آن بهره ببر، پیش از آنکه روزگار فرصت‌های تو را از دستت برباید.

نکته ادبی: واژه نصیب به معنای بهره و قسمت از زندگی است. فعل امر بربای نشان‌دهنده تأکید بر فوریت و غنیمت شمردن دم است که از بن‌مایه‌های اصلی این سبک شعری است.

آرایه‌های ادبی

تضاد روند و آیند

استفاده از افعال متضاد برای نشان دادن چرخه تولد و مرگ و ابدیتِ گذرِ عمر انسان‌ها.

استعاره عالم را می‌آرایند

به تصویر کشیدن دنیا به عنوان مکانی که به صورت مصنوعی و فریبنده برای جلب توجه انسان‌ها آراسته شده است.

ایهام و کنایه بربای نصیب خویش

کنایه از استفاده کردن از لذت‌های مشروع و فرصت‌های زندگی پیش از مرگ که با لحنی اندرزگونه بیان شده است.