دیوان اشعار - غزلیات

خاقانی

غزل شمارهٔ ۱۵۵

خاقانی

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

نقش تو خیال برنتابد حسن تو زوال برنتابد

حسن تو زوال برنتابد

چون روی تو بی نقاب گردد چون روی تو بی نقاب گردد

چون روی تو بی نقاب گردد آفاق جمال برنتابد

آفاق جمال برنتابد

از غایت نور عارض تو از غایت نور عارض تو

از غایت نور عارض تو آئینه خیال برنتابد

آئینه خیال برنتابد

گر بوس تو را کنند قیمت گر بوس تو را کنند قیمت

گر بوس تو را کنند قیمت یک عالم مال برنتابد

یک عالم مال برنتابد

منمای مرا جمال ازیراک منمای مرا جمال ازیراک

منمای مرا جمال ازیراک دیوانه هلال برنتابد

دیوانه هلال برنتابد

از بوسه سخن نرانم ایرا از بوسه سخن نرانم ایرا

از بوسه سخن نرانم ایرا طبع تو محال برنتابد

طبع تو محال برنتابد

جان بر تو کنم نثار نی نی جان بر تو کنم نثار نی نی

جان بر تو کنم نثار نی نی صراف سفال برنتابد

صراف سفال برنتابد

خاقانی را مکش چو کشتی خاقانی را مکش چو کشتی

خاقانی را مکش چو کشتی می دان که وبال برنتابد

می دان که وبال برنتابد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات در فضایی آکنده از حیرت و ستایش معشوق سروده شده‌اند و بیانگر این نکته است که زیبایی و جلوه‌ی مطلقِ محبوب، فراتر از گنجایشِ درکِ بشری، آینه‌ی خیال و حتی دارایی‌های مادیِ جهان است. شاعر با تکرارِ ردیف «برنتابد»، بر ناتوانیِ هستی در تحملِ پرتوِ عظمتِ معشوق تأکید می‌ورزد.

درونمایه‌ی اصلی این اثر، ستایشِ کمالِ مطلقِ معشوق است که چنان غنا و درخششِ خیره‌کننده‌ای دارد که هیچ ظرفی در عالمِ امکان (از خرد تا ثروت و خیال) یارایِ جای دادن یا برابری با آن را ندارد.

معنای روان

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

تصویرِ تو در قلمروِ خیال نمی‌گنجد؛ چرا که زیباییِ وجودِ تو ازلی و ابدی است و هیچ‌گاه دچارِ زوال و نابودی نمی‌شود.

نکته ادبی: «برنتابد» به معنای تاب نیاوردن، تحمل نکردن و گنجایش نداشتن است. در اینجا «خیال» به معنای ذهن و «نقش» به معنای صورت و تصویر است.

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

هنگامی که چهره‌ات را از نقاب بیرون بیاوری و زیباییِ حقیقی‌ات آشکار شود، تمامِ کرانه‌های جهان تواناییِ تحملِ این تابشِ زیبایی را نخواهند داشت.

نکته ادبی: «آفاق» جمعِ افق، به معنای کرانه‌ها و تمامِ جهان است. این بیت بر عظمتِ جلوه‌ی معشوق تأکید دارد که جهان در برابر آن کوچک است.

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

به دلیلِ شدتِ درخشندگی و نورِ چهره‌ات، حتی آینه‌ی خیال که ظریف‌ترین تصاویر را بازتاب می‌دهد، توانِ انعکاسِ زیباییِ تو را ندارد.

نکته ادبی: «عارض» به معنای چهره و گونه است. «غایت» در اینجا به معنای نهایت و شدت است که نشان‌دهنده‌ی درخششِ خیره‌کننده است.

نقش تو خیال برنتابد حسن تو زوال برنتابد

اگر کسی بخواهد برای یک بوسه‌ی تو قیمتی تعیین کند، ثروتِ تمامِ جهان برای پرداختِ ارزشِ آن کافی نیست و تابِ برابری با آن را ندارد.

نکته ادبی: شاعر از صنعتِ مبالغه استفاده کرده تا نشان دهد ارزشِ عشقِ معشوق فراتر از هرگونه داراییِ مادی است.

حسن تو زوال برنتابد

زیبایی‌ات را به من نشان مده؛ چرا که عاشقِ دیوانه‌ای که شیفته‌ی توست، توانِ تحملِ دیدنِ چهره‌ی تو را (که همچون ماهِ نو زیباست) ندارد.

نکته ادبی: «ازیراک» ترکیبی قدیمی از «از این را که» است و «هلال» استعاره از چهره‌ی زیبا و درخشانِ معشوق است.

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

حقیقت و صورتِ وجودی تو به قدری متعالی است که در گستره‌ی خیال و اندیشه نمی‌گنجد.

نکته ادبی: برنتابد به معنای تاب نیاوردن و تحمل نکردن است؛ در اینجا به معنای عدم گنجایش در ذهن است.

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

حقیقت و صورتِ وجودی تو به قدری متعالی است که در گستره‌ی خیال و اندیشه نمی‌گنجد.

نکته ادبی: تکرارِ بیت برای تأکید بر ناتوانی ذهن از ادراکِ معشوق.

نقش تو خیال برنتابد نقش تو خیال برنتابد

حقیقت و صورتِ وجودی تو به قدری متعالی است که در گستره‌ی خیال و اندیشه نمی‌گنجد.

نکته ادبی: ایهام در نقش به معنای هم صورت و هم اثر هنری که در اینجا کنایه از تجلیِ وجودی است.

نقش تو خیال برنتابد حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: در اینجا حسنِ معشوق به صفتِ ازلی بودن متصل شده است.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: استفاده از تضادِ ضمنی میانِ زیباییِ فانیِ دنیوی و زیباییِ پایدارِ محبوب.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: زوال به معنای نیستی و پایان پذیرفتن است.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: تکرارِ این مفهوم بر ثباتِ مطلقِ مقامِ معشوق دلالت دارد.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: برنتابد در اینجا به معنای نپذیرفتنِ اثرِ زمان است.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: تأکید بر لایتغیر بودنِ حسنِ محبوب.

حسن تو زوال برنتابد

زیباییِ تو چنان بی‌نقص و جاودانه است که هیچ‌گاه دچارِ کهنگی یا زوال نمی‌شود.

نکته ادبی: پایان‌بخشِ یک توصیفِ ساختاری از کمالِ معشوق.

چون روی تو بی نقاب گردد چون روی تو بی نقاب گردد

هنگامی که تو نقاب از چهره برمی‌داری و جلوه‌گری می‌کنی،

نکته ادبی: بی‌نقاب شدن کنایه از تجلیِ انوارِ الهی یا نمایان شدنِ حقیقتِ معشوق است.

چون روی تو بی نقاب گردد چون روی تو بی نقاب گردد

هنگامی که تو نقاب از چهره برمی‌داری و جلوه‌گری می‌کنی،

نکته ادبی: حرف چون در اینجا قیدِ زمان است.

چون روی تو بی نقاب گردد چون روی تو بی نقاب گردد

هنگامی که تو نقاب از چهره برمی‌داری و جلوه‌گری می‌کنی،

نکته ادبی: روی به معنای چهره و کنایه از مظهرِ زیبایی است.

چون روی تو بی نقاب گردد آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: آفاق جمع افق به معنای کرانه‌ها و کنایه از کلِ جهان است.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: برنتابد در اینجا به معنای ضعفِ عالم در برابرِ شکوهِ محبوب است.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: جمال در اینجا به معنای زیباییِ مطلق و تجلی‌یافته است.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: تکرار برای شدت‌بخشی به اثرگذاریِ جمال.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: اشاره به ناتوانیِ هستی در برابرِ ظهورِ معشوق.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: تصویرسازی از یک حادثه‌یِ کیهانی در برابرِ چهره‌یِ معشوق.

آفاق جمال برنتابد

گستره‌ی هستی (آفاق) تاب و توانِ دیدنِ این همه زیبایی را ندارد.

نکته ادبی: نهایتِ استیصالِ کائنات.

از غایت نور عارض تو از غایت نور عارض تو

به دلیلِ شدتِ نوری که از گونه‌های تو ساطع می‌شود،

نکته ادبی: عارض به معنای گونه است و در ادب فارسی نمادِ تجلیِ جمال است.

از غایت نور عارض تو از غایت نور عارض تو

به دلیلِ شدتِ نوری که از گونه‌های تو ساطع می‌شود،

نکته ادبی: غایت به معنای نهایت و شدت است.

از غایت نور عارض تو از غایت نور عارض تو

به دلیلِ شدتِ نوری که از گونه‌های تو ساطع می‌شود،

نکته ادبی: نور در اینجا نه فیزیکی، بلکه ماهیتی مینوی و روحانی دارد.

از غایت نور عارض تو آئینه خیال برنتابد