آی واژه - خاقانی - دیوان اشعار - غزلیات

دل سکهٔ عشق می نگرداند دل سکهٔ عشق می نگرداند

دل من پیوسته در حال معامله با عشق است و تمام هستی خود را وقف این دادوستدِ عاشقانه کرده است.

نکته ادبی: سکه گرداندن کنایه از معامله‌گری و صرفِ همت است؛ واژه سکه در ادبیات کلاسیک نماد ارزش و اعتبار است.

دل سکهٔ عشق می نگرداند دل سکهٔ عشق می نگرداند

دل من پیوسته در حال معامله با عشق است و تمام هستی خود را وقف این دادوستدِ عاشقانه کرده است.

نکته ادبی: تکرارِ فعلِ نگرداندن نشان از استمرار و تداومِ عملِ دل در مسیر عاشقی دارد.

دل سکهٔ عشق می نگرداند دل سکهٔ عشق می نگرداند

دل من پیوسته در حال معامله با عشق است و تمام هستی خود را وقف این دادوستدِ عاشقانه کرده است.

نکته ادبی: این بیت آغازینِ غزلی است که تقابلِ ارزش‌های مادی (سکه) و ارزش‌های معنوی (عشق) را نشان می‌دهد.

دل سکهٔ عشق می نگرداند جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

دل من پیوسته در حال معامله با عشق است و در عین حال جانِ من از خواندنِ خطبه‌ی عافیت و آسایش سر باز می‌زند و آن را نمی‌پذیرد.

نکته ادبی: خطبه خواندن کنایه از پذیرشِ رسمی و علنیِ یک پیمان یا حالت است؛ جان از عافیت‌طلبی که نمادِ زندگیِ بی‌دردسر است، امتناع می‌کند.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: منفی کردن فعل، نشان از اراده‌ی قویِ عاشق برای ردِ امنیتِ کاذبِ دنیاست.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: عافیت در اینجا نمادِ سکونِ منفعلانه است که عاشق آن را برنمی‌تابد.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: جان به عنوان مرکزِ اراده‌ی انسان، در اینجا ضدِ عافیت عمل می‌کند.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: ساختار نحوی جمله، بر امتناعِ درونی و خودخواسته تأکید دارد.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: این مصرع بر تضادِ همیشگی میانِ جانِ مشتاق و عقلِ عافیت‌جو اشاره دارد.

جان خطبهٔ عافیت نمی خواند

جان من زیر بارِ زندگی آرام و بی‌دغدغه نمی‌رود و طالبِ رنجِ عشق است.

نکته ادبی: استفاده از واژه خطبه، فضای رسمی و دعایی را به ذهن متبادر می‌کند که عاشق از آن دوری می‌جوید.

یک رشتهٔ جان به صد گره دارم یک رشتهٔ جان به صد گره دارم

تار و پودِ وجودم (رشته جان) چنان درگیر گرفتاری‌ها و گره‌های متعدد شده است که رهایی از آن ممکن نیست.

نکته ادبی: رشته جان استعاره از حیات و هستی آدمی است و گره استعاره از مشکلاتِ لاینحلِ عاشقی.

یک رشتهٔ جان به صد گره دارم یک رشتهٔ جان به صد گره دارم

تار و پودِ وجودم چنان درگیر گرفتاری‌ها و گره‌های متعدد شده است که رهایی از آن ممکن نیست.

نکته ادبی: عدد صد در ادبیات فارسی اغلب نشانه‌ی کثرت و فراوانی است، نه شمارش دقیق.

یک رشتهٔ جان به صد گره دارم یک رشتهٔ جان به صد گره دارم

تار و پودِ وجودم چنان درگیر گرفتاری‌ها و گره‌های متعدد شده است که رهایی از آن ممکن نیست.

نکته ادبی: این تصویرسازی نشان‌دهنده‌ی پیچیدگیِ احوالِ درونیِ شاعر است.

یک رشتهٔ جان به صد گره دارم صبرش گرهی گشاد نتواند

تار و پودِ وجودم چنان درگیر گرفتاری‌ها و گره‌های متعدد شده است که صبر و شکیبایی نیز توانِ باز کردنِ این گره‌ها را ندارد.

نکته ادبی: صبر در اینجا شخص‌انگاری شده است که ناتوان از حلِ مشکلاتِ عاشق است.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: ناتوانی صبر، نشانگرِ شدتِ عمیقِ بحرانِ روحیِ عاشق است.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: واژه گشودن در برابر گره، تضادِ معناییِ دقیقی برای تبیینِ درماندگی ایجاد کرده است.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: استفاده از فعلِ توانستن به صورت منفی، حاکی از ناامیدی از ابزارهای متعارفِ تسلی‌بخش است.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: بن‌بستِ روحیِ عاشق با این تعبیر به خوبی نمایان شده است.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: تکرار این مفهوم، بر عجزِ مطلقِ عاشق صحه می‌گذارد.

صبرش گرهی گشاد نتواند

صبر و شکیبایی توانِ باز کردنِ گره‌های مشکلاتِ مرا ندارد.

نکته ادبی: این سطر نشان می‌دهد که منطقِ صبر، پاسخگویِ نیازِ شدیدِ عاشق نیست.

گفتی به مغان رو و به می بنشین گفتی به مغان رو و به می بنشین

به من گفتی که نزد مغان برو و با باده‌نوشی خلوت کن.

نکته ادبی: مغان در ادبیات عارفانه، مرشدانِ راهِ حقیقت یا کسانی هستند که به شرابِ معرفت دسترسی دارند؛ این دعوت به خلوت، استعاره‌ای از پناه بردن به خردِ عرفانی است.

گفتی به مغان رو و به می بنشین گفتی به مغان رو و به می بنشین

به من گفتی که نزد مغان برو و با باده‌نوشی خلوت کن.

نکته ادبی: می در اینجا شرابِ معرفت و عشق است که برای خاموش کردنِ آتشِ غم توصیه شده است.

گفتی به مغان رو و به می بنشین گفتی به مغان رو و به می بنشین

به من گفتی که نزد مغان برو و با باده‌نوشی خلوت کن.

نکته ادبی: فعلِ بنشین، دعوت به سکون و تأمل در کنارِ اهلِ معرفت است.

گفتی به مغان رو و به می بنشین کاین آتش غم جز آب ننشاند

به من گفتی که نزد مغان برو و با باده‌نوشی خلوت کن، زیرا تنها آبِ معرفت می‌تواند آتشِ سوزانِ اندوهِ مرا خاموش کند.

نکته ادبی: تضاد میان آتش (غم) و آب (می/عشق) از کلیشه‌های موفقِ ادبی برای بیانِ تسکین است.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: آب در اینجا استعاره از قدرتِ تسکین‌دهندگیِ حقیقت یا باده‌ عرفانی است.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: نشاندن آتش کنایه از فروکش کردنِ اضطراب و درد است.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: آتشِ غم استعاره‌ای است برای رنجِ جدایی و فراق.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: استفاده از قیدِ حصر (جز) تأکید بر نایاب بودنِ درمانِ دردِ عاشق است.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: این مصرع پاسخی فلسفی به مشکلِ وجودیِ عاشق است.

کاین آتش غم جز آب ننشاند

تنها آبِ معرفت و عشق می‌تواند این آتشِ سوزانِ غم را خاموش کند.

نکته ادبی: ترکیبِ آتشِ غم و آب نشانگرِ تلاطمِ درونیِ شاعر است.

رفتم به مغان و هم ندیدم کس رفتم به مغان و هم ندیدم کس

به دیرِ مغان رفتم اما هیچ‌کس را نیافتم.

نکته ادبی: ندیدنِ کس در این مکان، استعاره‌ای از تنهاییِ مطلقِ عارف و فقدانِ راهبر یا معشوق در زمانی است که او به آن نیاز دارد.

رفتم به مغان و هم ندیدم کس رفتم به مغان و هم ندیدم کس

به دیرِ مغان رفتم اما هیچ‌کس را نیافتم.

نکته ادبی: مغان به عنوان نمادِ حقیقتِ پنهان، در اینجا غایب است که نشانه‌ی ناامیدیِ شاعر است.

رفتم به مغان و هم ندیدم کس رفتم به مغان و هم ندیدم کس

به دیرِ مغان رفتم اما هیچ‌کس را نیافتم.

نکته ادبی: این سطر بر ناامیدیِ شاعر از یافتنِ درمان در مکان‌های عرفی تأکید دارد.

رفتم به مغان و هم ندیدم کس کو آب طرب به جوی دل راند

به دیرِ مغان رفتم و کسی را نیافتم که بتواند آبِ طرب و شادی را در جویبارِ دلِ من جاری سازد.

نکته ادبی: آبِ طرب استعاره از لذت و آرامشِ معنوی است که در مسیرِ دل جاری می‌شود.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: جویِ دل، استعاره از مجرای احساسات و عواطفِ آدمی است.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: راندنِ آب در جوی کنایه از حیات‌بخشی و بازگرداندنِ طراوت است.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: تضاد میانِ خشکیِ دل و آبِ طرب، وضعیتِ روحیِ عاشق را نشان می‌دهد.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: این سطر نمادِ نیازِ شدیدِ انسان به واسطه‌ای برای وصل به معشوق است.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: کو (که او) در اینجا پرسشی حسرت‌آلود است.

کو آب طرب به جوی دل راند

کسی نبود که با بخششِ معرفت، جویبارِ دلِ مرا شاداب و زنده کند.

نکته ادبی: تصویرسازیِ جویِ دل با آبِ طرب، از تصاویرِ رایج برای بیانِ نشاطِ عرفانی است.

ساقی دیدم که جرعه بر آتش ساقی دیدم که جرعه بر آتش

ساقی را دیدم که جرعه‌ای از شراب را بر آتش می‌ریزد.

نکته ادبی: ساقی در اینجا نمادِ فیض‌بخشِ الهی است که به ظاهر بی‌ملاحظه عمل می‌کند.

ساقی دیدم که جرعه بر آتش ساقی دیدم که جرعه بر آتش

ساقی را دیدم که جرعه‌ای از شراب را بر آتش می‌ریزد.

نکته ادبی: ریختن جرعه بر آتش، آیینی نمادین برای فرو نشاندنِ شعله است.

ساقی دیدم که جرعه بر آتش ساقی دیدم که جرعه بر آتش

ساقی را دیدم که جرعه‌ای از شراب را بر آتش می‌ریزد.

نکته ادبی: این صحنه تصویری از تلاطمِ میانِ نیازِ شدید و برآورده نشدنِ آن است.

ساقی دیدم که جرعه بر آتش می ریزد و خاک تشنه می ماند

ساقی جرعه را می‌ریزد و خاکِ تشنه (وجودِ من) همچنان تشنه باقی می‌ماند.

نکته ادبی: خاکِ تشنه استعاره از وجودِ عاشقِ طالبِ حقیقت است که به این سادگی سیراب نمی‌شود.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: ماندنِ خاک به صورتِ تشنه، تأکید بر استمرارِ نیاز و نرسیدن به مقصود است.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: تضادِ میانِ ریختنِ جرعه و تشنه ماندنِ خاک، عمقِ عطشِ عاشق را نشان می‌دهد.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: این تصویر، ناامیدیِ عاشق را از راهکارهایِ بیرونی تقویت می‌کند.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: استعاره‌سازیِ تشنه بودنِ خاک، گویایِ عطشِ روحیِ شاعر است.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: بی‌حاصلیِ پادرمیانیِ ساقی، بر تنهاییِ عاشق تأکید دارد.

می ریزد و خاک تشنه می ماند

با وجودِ بخششِ ساقی، باز هم جانِ من تشنه و بی‌قرار مانده است.

نکته ادبی: شعر با تصویری از عطشِ تمام‌نشدنی به پایان می‌رسد که نمادِ جاودانگیِ جستجویِ عارف است.

بر آتش ریزد آب خضر آوخ بر آتش ریزد آب خضر آوخ

افسوس و دریغ که حتی آب حیات‌بخش خضر نیز بر آتشِ این عشق ریخته می‌شود، اما گویی توانِ فرو نشاندن آن را ندارد.

بر آتش ریزد آب خضر آوخ بر آتش ریزد آب خضر آوخ

افسوس و دریغ که حتی آب حیات‌بخش خضر نیز بر آتشِ این عشق ریخته می‌شود، اما گویی توانِ فرو نشاندن آن را ندارد.

بر آتش ریزد آب خضر آوخ بر آتش ریزد آب خضر آوخ

افسوس و دریغ که حتی آب حیات‌بخش خضر نیز بر آتشِ این عشق ریخته می‌شود، اما گویی توانِ فرو نشاندن آن را ندارد.

بر آتش ریزد آب خضر آوخ من خاک و اسیر باد و او داند

افسوس که آبِ خضر بر آتش عشق ریخته می‌شود؛ من همچون توده‌ای خاک، بازیچه‌ی تندباد حوادث هستم و تنها اوست که از حقیقتِ حال من آگاه است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

من خاک و اسیر باد و او داند

من تنها مشتی خاک هستم که در بندِ بادِ سرنوشت گرفتار شده‌ام و تنها خداوند (معشوق) از احوالِ من باخبر است.

چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت

مانند خاکی تشنه که با رسیدنِ قطره‌ای آب به جوش می‌آید، من نیز از شدت غیرت و التهابِ درونی در برابرِ جرعه‌ای از این عشق می‌خروشم.

چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت

مانند خاکی تشنه که با رسیدنِ قطره‌ای آب به جوش می‌آید، من نیز از شدت غیرت و التهابِ درونی در برابرِ جرعه‌ای از این عشق می‌خروشم.

چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت

مانند خاکی تشنه که با رسیدنِ قطره‌ای آب به جوش می‌آید، من نیز از شدت غیرت و التهابِ درونی در برابرِ جرعه‌ای از این عشق می‌خروشم.

چو خاک ز جرعه جوشم از غیرت کو جرعه چرا بر آتش افشاند

همچون خاک از رسیدنِ جرعه‌یِ عشق به جوش می‌آیم؛ اما چرا این ساقی، جرعه‌ای را بر این آتشِِ سوزان می‌پاشد؟

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

کو جرعه چرا بر آتش افشاند

ساقیِِ هستی، چرا این جرعه‌یِ عشق را بر آتشِِ وجودِِ من می‌افشاند؟ (چرا با دادن عشق، دردم را دوچندان می‌کند؟)

دل ماند ز ساقیم غلط گفتم دل ماند ز ساقیم غلط گفتم

پیش‌تر به اشتباه گفتم که دلم نزد ساقی باقی مانده است.

دل ماند ز ساقیم غلط گفتم دل ماند ز ساقیم غلط گفتم

پیش‌تر به اشتباه گفتم که دلم نزد ساقی باقی مانده است.

دل ماند ز ساقیم غلط گفتم دل ماند ز ساقیم غلط گفتم

پیش‌تر به اشتباه گفتم که دلم نزد ساقی باقی مانده است.

دل ماند ز ساقیم غلط گفتم آن دل که نماند ازو کجا ماند

به خطا گفتم دلم نزد ساقی مانده است، چرا که آن دلی که در عشق فنا شده و از دست رفته، دیگر کجا مانده است که در گروِِ ساقی باشد؟

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

آن دل که نماند ازو کجا ماند

وقتی دل در آتش عشق سوخته و از میان رفته است، دیگر کجا می‌تواند باقی بماند؟ (این تناقضی است که ناشی از فنای عاشق است).

هان چشم من است ساقی و اشکم هان چشم من است ساقی و اشکم

آگاه باش که چشم من خود ساقی است و اشکی که از آن می‌بارد، همان شرابِِ این بزم است.

هان چشم من است ساقی و اشکم هان چشم من است ساقی و اشکم

آگاه باش که چشم من خود ساقی است و اشکی که از آن می‌بارد، همان شرابِِ این بزم است.

هان چشم من است ساقی و اشکم هان چشم من است ساقی و اشکم

آگاه باش که چشم من خود ساقی است و اشکی که از آن می‌بارد، همان شرابِِ این بزم است.

هان چشم من است ساقی و اشکم درد است و رخم سفال را ماند

چشم من ساقی و اشکم شراب است؛ این حالت، خودِِ رنج است و رخسارِِ زرد و رنجورِِ من، به سفالی (جام سفالین) بی‌ارزش ماننده است.

درد است و رخم سفال را ماند