زبور عجم

اقبال لاهوری

تکیه بر حجت و اعجاز و بیان نیز کنند

اقبال لاهوری
تکیه بر حجت و اعجاز و بیان نیز کنند کار حق گاه به شمشیر و سنان نیز کنند
گاه باشد که ته خرقه زره می پوشند عاشقان بندهٔ حال اندو چنان نیز کنند
چون جهان کهنه شود پاک بسوزند او را و ز همان آب و گل ایجاد جهان نیز کنند
همه سرمایهٔ خود را به نگاهی بدهند این چه قومی است که سودا بزیان نیز کنند
آنچه از موج هوا با پرکاهی کردند عجبی نیست که با کوه گران نیز کنند
عشق مانند متاعی است به بازار حیات گاه ارزان بفروشند و گران نیز کنند
تا تو بیدار شوی ناله کشیدم ورنه عشق کاری است که بی آه و فغان نیز کنند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این سروده به تبیینِ سیمایِ چندوجهی و پویا در مسیرِ حقیقت و عشق می‌پردازد. شاعر با نگاهی جامع، معتقد است که پیروانِ طریقِ حق نه تنها در بندِ یک روشِ خاص نیستند، بلکه با توجه به مقتضیاتِ زمان و مکان، هم از زبانِ استدلال و هم از قدرتِ عمل بهره می‌گیرند. این نگاه، تضادهای ظاهری میانِ زهد و جهاد، و سکوت و فریاد را در هم می‌آمیزد تا بر ضرورتِ انعطاف‌پذیریِ عاشق تأکید کند.

در نگاهی کلان‌تر، این ابیات به چرخهٔ بی‌پایانِ هستی، نابودی و تولدِ دوباره اشاره دارد و عشق را به عنوان نیرویی محرک می‌بیند که می‌تواند هم‌زمان با کوچک‌ترین ذرات و بزرگ‌ترین پدیده‌ها دست‌به‌گریبان شود. غایتِ کلام، دعوتِ مخاطب به بیداری و درکِ این حقیقت است که ارزش‌های معنوی، منطقی فراتر از حساب و کتاب‌های مادیِ روزمره دارند.

معنای روان

تکیه بر حجت و اعجاز و بیان نیز کنند کار حق گاه به شمشیر و سنان نیز کنند

پیروانِ راهِ حق، گاهی برای پیشبردِ هدفشان به استدلال، معجزه و سخنوری تکیه می‌کنند، اما در مواقعی دیگر، همین حق‌طلبی ایجاب می‌کند که به سلاح و نیروی نظامی (شمشیر و سرنیزه) متوسل شوند.

نکته ادبی: واژه «سنان» به معنای سرِ نیزه است که از واژگانِ کهنِ حماسی محسوب می‌شود.

گاه باشد که ته خرقه زره می پوشند عاشقان بندهٔ حال اندو چنان نیز کنند

گاهی پیش می‌آید که عاشقانِ حقیقت، زیرِ لباسِ سادهٔ زهد (خرقه)، زرهِ رزم می‌پوشند؛ زیرا آنان مطیعِ شرایطِ زمانه هستند و بسته به موقعیت، رفتارهای متفاوتی از خود نشان می‌دهند.

نکته ادبی: خرقه نماد زهد و صوفی‌گری است و تضاد آن با زره، بیانگرِ جمعِ اضداد در وجودِ انسانِ متعالی است.

چون جهان کهنه شود پاک بسوزند او را و ز همان آب و گل ایجاد جهان نیز کنند

همان‌طور که جهان وقتی فرسوده و کهنه شود، نابود و سوزانده می‌شود، از همان خاکستر و مصالحِ نخستین (آب و گل)، جهانی جدید و تازه بنا می‌گردد.

نکته ادبی: اشاره به چرخهٔ ابدیِ خلق و فنا که در تفکرات فلسفی و عرفانیِ شرق ریشه دارد.

همه سرمایهٔ خود را به نگاهی بدهند این چه قومی است که سودا بزیان نیز کنند

عاشقان تمامی دارایی و جانِ خود را فدای یک نگاهِ یار می‌کنند؛ عجیب است این قومی که حتی در ظاهر هم که شده، با کمال میل به سمتِ زیان و از دست دادنِ سرمایه می‌روند.

نکته ادبی: سودا به معنای معامله و دادوستد است و تضادِ بین سود و زیان، پارادوکسِ عقلِ عاشق را نشان می‌دهد.

آنچه از موج هوا با پرکاهی کردند عجبی نیست که با کوه گران نیز کنند

اگر قدرتِ عشق یا تقدیر توانسته است با یک وزشِ ناچیز، پرکاهی را جابه‌جا کند، جای شگفتی نیست که بتواند کوه‌های استوار و عظیم را نیز از جای برکند.

نکته ادبی: تمثیل برای نشان دادنِ برابریِ قدرتِ عشق در اثرگذاری بر امورِ خُرد و کلان.

عشق مانند متاعی است به بازار حیات گاه ارزان بفروشند و گران نیز کنند

عشق، کالایی در بازارِ زندگی است که ارزشِ آن ثابت نیست؛ گاه بسیار آسان به دست می‌آید و گاه به بهایی بسیار گران و سنگین معامله می‌شود.

نکته ادبی: بازار حیات استعاره‌ای از جهانِ مادی است که در آن ارزش‌ها دادوستد می‌شوند.

تا تو بیدار شوی ناله کشیدم ورنه عشق کاری است که بی آه و فغان نیز کنند

این ناله و فریادهایی که سر دادم، تنها برای این بود که تو را از خوابِ غفلت بیدار کنم، وگرنه ذاتِ عشق به گونه‌ای است که بدون هیچ آه و ناله‌ای نیز به کمالِ خود می‌رسد.

نکته ادبی: تأکید بر اینکه ظاهرِ پرشورِ عشق، همواره با باطنِ آن یکی نیست و فریاد زدن ابزاری برای آگاهی‌بخشی است.

آرایه‌های ادبی

تضاد (طباق) خرقه و زره / ارزان و گران

استفاده از کلمات متضاد برای نشان دادنِ انعطاف‌پذیری و تغییرِ حالاتِ عاشق در مواجهه با شرایط مختلف.

استعاره بازار حیات

دنیا به بازاری تشبیه شده که در آن عشق به عنوان یک کالای ارزشمند معامله می‌شود.

تمثیل (اسلوب معادله) موج هوا و پرکاه / کوه گران

شاعر با ذکرِ یک مثالِ ساده (جابجایی پرکاه)، نتیجه‌ای بزرگ (توانایی جابجایی کوه) را اثبات می‌کند.

تناسب (مراعات نظیر) حجت، بیان، اعجاز، شمشیر، سنان

گردآوری واژگانی که در حوزهٔ ابزارهای دفاع از حق قرار دارند و انسجامِ معناییِ بیت اول را فراهم کرده‌اند.