قطعات

حافظ

قطعه شمارهٔ ۳۴

حافظ
پادشاها لشکر توفیق همراه تو اند خیز اگر بر عزم تسخیر جهان ره می کنی
با چنین جاه و جلال از پیشگاه سلطنت آگهی و خدمت دلهای آگه می کنی
با فریب رنگ این نیلی خم زنگارفام کار بر وفق مراد صبغه الله می کنی
آن که ده با هفت و نیم آورد بس سودی نکرد فرصتت بادا که هفت و نیم با ده می کنی

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این ابیات در ستایش پادشاهی است که علاوه بر قدرت دنیوی، از بینش و معنویتی والا برخوردار است. شاعر با بهره‌گیری از مضامین عرفانی، پادشاه را ترغیب می‌کند که با تکیه بر عنایات الهی، از فرصت‌های دنیوی برای نیل به اهداف متعالی و معنوی استفاده کند.

درونمایه اصلی شعر، تقابل میان فریبندگیِ جهانِ مادی و حقیقتِ پایدار است. شاعر بر این باور است که پادشاهِ خردمند، کسی است که برخلافِ غافلان، به جای فروختنِ گوهرِ جان به بهای ناچیز، از فرصت‌های دنیایی برای کسبِ مقاماتِ معنوی و خدمت به صاحبدلان بهره می‌برد.

معنی و تفسیر

پادشاها لشکر توفیق همراه تو اند خیز اگر بر عزم تسخیر جهان ره می کنی

ای پادشاه، لشکریان یاری‌رسانِ الهی در همه حال همراه و پشتیبان تو هستند؛ پس اگر قصد داری بر جهان چیره شوی و آن را تسخیر کنی، برخیز و قدم در این راه بگذار که پیروزی از آن توست.

نکته ادبی: ترکیب اضافی 'لشکر توفیق' استعاره از عنایات خاص خداوند است که همچون سپاهی حامیِ پادشاه است.

با چنین جاه و جلال از پیشگاه سلطنت آگهی و خدمت دلهای آگه می کنی

تو با داشتن چنین مقام و شکوهِ سلطنتی، نه تنها مغرور نمی‌شوی، بلکه از جایگاهِ رفیع خود برای خدمت به دل‌های بیدار و روشن‌ضمیر استفاده می‌کنی و آنان را از احوال خود آگاه می‌سازی.

نکته ادبی: تکرار واژه 'آگه' (در آگهی و دلهای آگه) جناس و تکرار هنرمندانه‌ای است که بر هشیاری و خردِ پادشاه تأکید دارد.

با فریب رنگ این نیلی خم زنگارفام کار بر وفق مراد صبغه الله می کنی

این آسمانِ نیلگون که به مانندِ خمی با رنگِ زنگار (سبز مایل به آبی) است، با فریبندگیِ خود نمی‌تواند تو را گمراه کند؛ زیرا تو کارهای خود را دقیقاً بر اساس خواستِ الهی و رنگِ خدایی تنظیم می‌کنی.

نکته ادبی: عبارت 'صبغة الله' اشاره به آیه ۱۳۸ سوره بقره دارد و به معنای رنگ و بوی الهی گرفتنِ اعمال است.

آن که ده با هفت و نیم آورد بس سودی نکرد فرصتت بادا که هفت و نیم با ده می کنی

آن کسی که در زندگی، ارزشِ والای معنوی (ده) را با امور مادیِ ناچیز (هفت و نیم) تاخت زد، هیچ سودی نکرد؛ اما امیدوارم فرصت و توفیقِ ابدی نصیبِ تو باشد که امور ناچیزِ دنیوی را فدای دست‌یابی به کمال و مقاماتِ عالی (ده) می‌کنی.

نکته ادبی: عدد هفت‌ونیم در ادبیات کلاسیک گاهی کنایه از ناتمام بودن، کم‌ارزشی یا گذرا بودنِ دنیا در برابر کمالِ ده است.

آرایه‌های ادبی

استعاره لشکر توفیق

تشبیه عنایات و حمایت‌های الهی به سپاهی که همراه پادشاه است.

تلمیح صبغة الله

اشاره به آیه قرآنی که بیانگرِ رنگ و بوی الهی دادن به کارهاست.

کنایه خم زنگارفام

کنایه از آسمان و دنیای مادی که به دلیل فریبندگی و رنگ‌های تند، به خمی رنگین تشبیه شده است.

تضاد و نمادپردازی ده و هفت و نیم

استفاده از اعداد برای نشان دادن تفاوت ارزشِ معنوی (ده) و ارزش‌های دنیوی (هفت و نیم).