قطعات

حافظ

قطعه شمارهٔ ۱۸

حافظ
زان حبه خضرا خور کز روی سبک روحی هر کاو بخورد یک جو بر سیخ زند سی مرغ
زان لقمه که صوفی را در معرفت اندازد یک ذره و صد مستی یک دانه و صد سیمرغ

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

در این ابیات، شاعر به شکلی استعاری، سالک و رهروِ راهِ حقیقت را به بهره‌مندی از تغذیه‌ی معنوی دعوت می‌کند. او معتقد است غذایِ جسمانی تنها نیازهای بدن را رفع می‌کند، اما خوراکِ حقیقی که از عالمِ معنا و معرفت به دست می‌آید، چنان سبکی و لطافتی در روح ایجاد می‌کند که انسان را از اسارتِ امیالِ حیوانی رها می‌سازد.

هدفِ اصلیِ این کلام، تأکید بر قدرتِ دگرگون‌کننده‌ی شناختِ الهی است. آن‌گاه که انسان ذره‌ای از معرفتِ راستین را می‌چشد، چنان در دریایِ شور و مستیِ حق غرق می‌شود که گویی ظرفیتِ وجودی‌اش تا بی‌نهایت گسترش یافته و پرنده‌ی روحش، که پیش‌تر در بندِ شهوات بود، به سیمرغِ بلندپروازِ عالمِ جان بدل می‌گردد.

معنی و تفسیر

زان حبه خضرا خور کز روی سبک روحی هر کاو بخورد یک جو بر سیخ زند سی مرغ

از آن دانه‌ی سبز رنگِ معنوی تناول کن که به خاطر لطافت و سبکی‌اش، هر کس به اندازه‌ی یک جو از آن را بخورد، می‌تواند بر امیالِ نفسانی و حیوانیِ خود که همچون مرغانی سرکش هستند، چیره شود و آن‌ها را با آتشِ ریاضت بسوزاند و به بند کشد.

نکته ادبی: حبه خضرا استعاره از رزقِ معنوی و نورِ معرفت است. سبک روحی اشاره به لطافتِ ذاتیِ این غذا دارد و سی مرغ کنایه از قوای نفسانی و حواسِ پنج‌گانه است که با معرفت مهار می‌شوند.

زان لقمه که صوفی را در معرفت اندازد یک ذره و صد مستی یک دانه و صد سیمرغ

از آن لقمه‌ای بهره‌مند شو که سالک را به وادیِ شناختِ خداوند می‌برد؛ لقمه‌ای که حتی یک ذره‌اش، صدها حالتِ مستی و وجد در پی دارد و یک دانه‌اش، وجودِ آدمی را با صد سیمرغِ بلندپروازِ عالمِ معنا می‌آراید.

نکته ادبی: تضاد و تناسب میان یک ذره و صد مستی بیانگرِ برکتِ معرفت است. سیمرغ در اینجا نمادِ کمالِ روح و رسیدن به حقیقتِ متعالی است که از یکتایی به بیکرانگی می‌رسد.

آرایه‌های ادبی

استعاره حبه خضرا

استعاره از رزقِ معنوی، دانشِ الهی و معرفتی است که جانِ آدمی را تغذیه می‌کند.

کنایه سی مرغ

کنایه از امیال و شهواتِ نفسانی است که چونان مرغانی پراکنده، وجودِ آدمی را به بند می‌کشند و نیازمندِ مهار هستند.

ایهام و جناس سی مرغ و سیمرغ

بازیِ کلامی میان عددِ سی و پرنده‌ی اساطیری سیمرغ که به تکاملِ روح و گذار از کثرتِ صفات به وحدتِ ذات اشاره دارد.

مبالغه یک ذره و صد مستی

بزرگ‌نماییِ تأثیرِ معرفت که نشان می‌دهد اندکِ آن، چقدر تحولِ عظیمی در درونِ سالک ایجاد می‌کند.