قطعات

حافظ

قطعه شمارهٔ ۱۷

حافظ
بر تو خوانم ز دفتر اخلاق آیتی در وفا و در بخشش
هر که بخراشدت جگر به جفا همچو کان کریم زر بخشش
کم مباش از درخت سایه فکن هر که سنگت زند ثمر بخشش
از صدف یاد دار نکتهٔ حلم هر که برد سرت گهر بخشش

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این قطعه با زبانی پندآموز و اخلاقی، به ستایش فضیلت‌های والای انسانی چون بخشندگی، بردباری و پاسخ به بدی با نیکی می‌پردازد. شاعر در پی آن است که مخاطب را به دوری از کینه و ترویج خصلت‌های بخشنده و کریمانه در برابر جفای دیگران دعوت کند.

درونمایه اصلی این ابیات، دعوت به بزرگواری است؛ چرا که شایسته است انسان در برابر آزارهای دیگران، نه تنها کینه‌ورزی نکند، بلکه همانند طبیعتِ کریمانه‌ی عناصر طبیعی، در پاسخ به سنگ‌اندازی یا جفا، از خود ثمر و گوهر نشان دهد.

معنی و تفسیر

بر تو خوانم ز دفتر اخلاق آیتی در وفا و در بخشش

می‌خواهم برایت از کتابِ اخلاق، درسی بیاموزم که نشان‌دهنده راه و رسمِ وفاداری و بخشندگی است.

نکته ادبی: آیت به معنای نشان و علامت است، اما اینجا در معنای بخشی از کتابِ اخلاق یا درسی معنوی به کار رفته است.

هر که بخراشدت جگر به جفا همچو کان کریم زر بخشش

هر کس که با رفتارهای ظالمانه و بی‌رحمانه، دلت را به درد آورد و زخمی کرد، تو همچون معدنِ پربرکتی باش که در برابرِ ضربات، طلا و ثروتِ خود را هدیه می‌دهد.

نکته ادبی: کان کریم استعاره از انسانِ بزرگوار است که حتی وقتی با او بدرفتاری می‌شود، از او جز نیکی و خیر برنمی‌خیزد.

کم مباش از درخت سایه فکن هر که سنگت زند ثمر بخشش

تو از آن درختِ پرشاخ و برگی که سایه‌اش را بر سرِ رهگذران می‌گستراند، کمتر نباش؛ به این معنا که اگر کسی به سوی تو سنگ انداخت، تو در عوضِ سنگ، به او میوه‌های شیرین و مفید هدیه کن.

نکته ادبی: تشبیه انسان به درخت، آرایه‌ای است که بر لزومِ بخشندگی و فایده‌رسانی بدون چشم‌داشت تأکید دارد.

از صدف یاد دار نکتهٔ حلم هر که برد سرت گهر بخشش

از صدف درسِ بردباری و بزرگواری بیاموز؛ صدف وقتی شکسته می‌شود، در دلِ خود مروارید می‌پرورد، تو نیز اگر کسی به تو آسیب رساند، در پاسخ به او بزرگواری و بخشش نشان بده.

نکته ادبی: حلم به معنای بردباری و شکیبایی است و گهر بخشش در اینجا به معنای عطا کردنِ گوهری از جنسِ بخشش است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه هر که بخراشدت جگر به جفا / همچو کان کریم زر بخشش

تشبیه رفتارِ انسانِ کریم به معدنِ طلا که در برابرِ کاویدن و شکستن، ارزش می‌آفریند.

تمثیل هر که سنگت زند ثمر بخشش

تمثیلِ برخورد با دشمن به برخوردِ درخت با سنگ‌انداز که به جای تلافی، میوه تقدیم می‌کند.

کنایه برد سرت

کنایه از آسیب رساندن، شکستن و آزارِ شدیدِ جسمی یا روحی.