غزلیات

حافظ

غزل شمارهٔ ۳۵۱

حافظ
حاشا که من به موسم گل ترک می کنم من لاف عقل می زنم این کار کی کنم
مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم در کار چنگ و بربط و آواز نی کنم
از قیل و قال مدرسه حالی دلم گرفت یک چند نیز خدمت معشوق و می کنم
کی بود در زمانه وفا جام می بیار تا من حکایت جم و کاووس کی کنم
از نامه سیاه نترسم که روز حشر با فیض لطف او صد از این نامه طی کنم
کو پیک صبح تا گله های شب فراق با آن خجسته طالع فرخنده پی کنم
این جان عاریت که به حافظ سپرد دوست روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این غزل، بیانگر روحیه‌ی رندانه و نقادانه‌ی شاعر نسبت به زهدِ خشک و آموزه‌های بی‌پایه‌ی مدرسه‌ای است. فضای حاکم بر شعر، فضایی سرشار از طرب، مستی و دعوت به لذت‌جوییِ عارفانه است که در آن، شاعر دانشِ نظری و زهدِ ظاهری را در برابرِ تجربه‌ی مستقیمِ عشق و زیبایی ناچیز می‌شمارد.

در لایه‌های زیرین این شعر، اعتمادِ قلبیِ شاعر به رحمتِ بی‌پایانِ الهی موج می‌زند. شاعر، جانِ خود را امانتی در دست دارد که تنها در لحظه‌ی وصالِ به معشوقِ ازلی، ارزشِ بازگرداندن و فدا کردن دارد و این نگاه، نگاهی به دور از ترس‌های رایج از روز جزا و آکنده از امید به لطفِ دوست است.

معنی و تفسیر

حاشا که من به موسم گل ترک می کنم من لاف عقل می زنم این کار کی کنم

هرگز این‌گونه نیست که من در فصل بهار که هنگامِ شکوفایی طبیعت است، از نوشیدن شراب دست بکشم. من که ادعای خردمندی دارم، چگونه ممکن است کاری چنین بی‌خردانه و مخالفِ ذوق و نشاط انجام دهم؟

نکته ادبی: حاشا به معنای هرگز و ابدا است. لاف عقل، کنایه‌ای طنزآمیز از ادعای دانایی است که با رفتارِ رندانه‌ی شاعر در تقابل است.

مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم در کار چنگ و بربط و آواز نی کنم

مطرب کجاست تا همه‌ی دستاوردها و محصولِ زهد و علم‌آموزی‌ام را صرفِ شنیدنِ نوای چنگ و بربط و آوازِ نی کنم. مقصود اینکه دیگر دانشِ خشک و بی‌روح، مرا راضی نمی‌کند.

نکته ادبی: محصول در اینجا استعاره از نتیجه‌ی سال‌ها عبادت و درس خواندن است که شاعر حاضر است آن را با لحظه‌ای موسیقی و نشاط معاوضه کند.

از قیل و قال مدرسه حالی دلم گرفت یک چند نیز خدمت معشوق و می کنم

از هیاهو و بحث‌های بی‌فایده‌ی علمی در مدرسه دلم گرفته است و خسته شده‌ام؛ مدتی است که می‌خواهم از این فضا فاصله بگیرم و به عشق‌ورزی و نوشیدن شراب بپردازم.

نکته ادبی: قیل و قال مدرسه، کنایه از بحث‌های جدلی و بی‌حاصلِ علمی است که از نگاه شاعر فاقد حقیقتِ درونی است.

کی بود در زمانه وفا جام می بیار تا من حکایت جم و کاووس کی کنم

از آنجایی که در این دنیا وفایی و پایداری وجود ندارد، جام شراب را بیاور تا به یادِ پادشاهان بزرگِ اساطیری مانند جم و کاووس که با وجودِ شوکت و جلال، از دنیا رفتند، شراب بنوشم و غمِ فنا را فراموش کنم.

نکته ادبی: حکایت جم و کاووس، تلمیحی است به ناپایداری قدرت و ثروت که نشان می‌دهد حتی بزرگ‌ترین پادشاهان نیز در برابرِ مرگ و گذشتِ زمان، بی‌پناه بوده‌اند.

از نامه سیاه نترسم که روز حشر با فیض لطف او صد از این نامه طی کنم

من از پرونده‌ی اعمالِ سیاهم در روز قیامت نمی‌ترسم؛ چرا که یقین دارم لطف و رحمت خداوند چنان وسیع است که می‌تواند تمام آن گناهان را با یک نگاه محو کند.

نکته ادبی: نامه سیاه، کنایه از پرونده‌ی اعمالِ گناه‌آلود و کارنامه‌ی سیئات است. طی کردن در اینجا به معنای درنوردیدن و پشتِ سر گذاشتن است.

کو پیک صبح تا گله های شب فراق با آن خجسته طالع فرخنده پی کنم

کجاست آن پیکِ سحرگاه؟ تا بتوانم درد دل و شکایت‌های خود از دورانِ طولانی و سختِ دوری و فراق را برای او که فرخنده و مبارک‌قدم است، بازگو کنم.

نکته ادبی: خجسته طالع، صفت برای پیکِ صبح است؛ کسی که خبر از روشنایی و پایانِ تاریکی می‌آورد و حضورش مبارک است.

این جان عاریت که به حافظ سپرد دوست روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم

این جان و روحی که به رسم امانت نزد من است و خداوند به من سپرده است، روزی که جمالِ دوست را ببینم، با میل و رغبت به خودش باز می‌گردانم.

نکته ادبی: دوست در اینجا ایهام دارد؛ هم می‌تواند به معنای معشوقِ زمینی باشد و هم به معنای خداوند که جان را به انسان هدیه کرده است.

آرایه‌های ادبی

تناقض (پارادوکس) لاف عقل و می خواری

شاعر با زیرکی، عقل‌گراییِ خشک را در تضاد با لذت‌جوییِ عارفانه قرار می‌دهد و خود را در آن وضعیت، عاقل‌تر از زاهدان می‌داند.

تلمیح جم و کاووس

اشاره به پادشاهان باستانی ایران که نماد قدرتِ فانی و زودگذر هستند و برای یادآوری ناپایداری دنیا به کار رفته است.

کنایه نامه سیاه

کنایه از پرونده‌ی اعمال گناه‌آلود و کارنامه‌ی سیئات انسان.

ایهام دوست

کلمه دوست هم به معنای معشوق انسانی و هم به معنای خداوند (پروردگار) به کار رفته که جان را به انسان بخشیده است.