غزلیات

حافظ

غزل شمارهٔ ۲۱۳

حافظ
گوهر مخزن اسرار همان است که بود حقه مهر بدان مهر و نشان است که بود
عاشقان زمره ارباب امانت باشند لاجرم چشم گهربار همان است که بود
از صبا پرس که ما را همه شب تا دم صبح بوی زلف تو همان مونس جان است که بود
طالب لعل و گهر نیست وگرنه خورشید همچنان در عمل معدن و کان است که بود
کشته غمزه خود را به زیارت دریاب زان که بیچاره همان دل نگران است که بود
رنگ خون دل ما را که نهان می داری همچنان در لب لعل تو عیان است که بود
زلف هندوی تو گفتم که دگر ره نزند سال ها رفت و بدان سیرت و سان است که بود
حافظا بازنما قصه خونابه چشم که بر این چشمه همان آب روان است که بود

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این غزل بر محور مفهوم استمرار و وفاداری در عشق می‌چرخد و شاعر با تأکید بر تکرار عبارت «همان است که بود»، به ثباتِ ذاتِ معشوق و پایداریِ احوالِ عاشق اشاره دارد. این غزل فضایی از انتظار، حسرت و در عین حال اطمینان از حقایق ازلی را ترسیم می‌کند.

در این ابیات، گذر زمان تأثیری بر کیفیتِ عشق و ویژگی‌های معشوق ندارد. حافظ با بهره‌گیری از تصویرسازی‌های کلاسیک، به خواننده یادآوری می‌کند که اگرچه جهان در حال تغییر است، اما بنیادهای اساسیِ عشق، رنجِ عاشق و جلوه‌های جمال معشوق، ثابت و ابدی باقی می‌مانند.

معنی و تفسیر

گوهر مخزن اسرار همان است که بود حقه مهر بدان مهر و نشان است که بود

گوهرِ پنهان‌مانده در مخزنِ اسرارِ هستی، هنوز همان است که در آغاز بود؛ صندوقچه و جایگاهِ این راز نیز همچنان همان مهر و نشانِ پیشین را بر خود دارد و تغییری نکرده است.

نکته ادبی: گوهر در اینجا کنایه از حقیقتِ مطلق یا عشقِ ازلی است. «حقه» به معنای صندوقچه کوچک جواهر است که در اینجا استعاره از دل یا جایگاهِ راز می‌باشد.

عاشقان زمره ارباب امانت باشند لاجرم چشم گهربار همان است که بود

عاشقان راستین، حافظانِ امانتِ الهی (عشق) هستند؛ پس طبیعی است که چشمِ پر از مهر و لطفِ تو، همچنان همان منبعِ فیض و جواهر (اشک و نگاه) باشد که بود.

نکته ادبی: «ارباب امانت» اشاره به آیه ۷۲ سوره احزاب درباره امانتِ الهی دارد. «چشم گهربار» ترکیبی است برای توصیف چشمِ زیبای معشوق که اشک‌های گرانبها یا نگاه‌های ارزشمند دارد.

از صبا پرس که ما را همه شب تا دم صبح بوی زلف تو همان مونس جان است که بود

از نسیم صبا بپرس که ما هر شب تا سپیده‌دم، با یادِ عطرِ زلفِ تو هم‌نشین هستیم؛ این عطر، همان تسلی‌بخش و مونسِ جانِ ماست که از قدیم بوده است.

نکته ادبی: صبا در ادبیات کلاسیک پیام‌رسان میان عاشق و معشوق است. «مونس جان» استعاره از معشوق یا یاد اوست.

طالب لعل و گهر نیست وگرنه خورشید همچنان در عمل معدن و کان است که بود

اگر خورشید دیگر لعل و گهر نمی‌سازد، به خاطر نبودِ طلبکار و مشتری است؛ وگرنه خورشید همچنان همان معدن و کانِ زر‌خیزی است که در گذشته بود و توانِ خلقِ زیبایی را دارد.

نکته ادبی: اعتقاد قدیمی این بوده که خورشید با تابش خود، سنگ‌ها را به طلا و جواهر تبدیل می‌کند. این بیت تمثیلی است از استعدادهای نهفته که بدونِ طلب‌کننده، ظهور نمی‌یابند.

کشته غمزه خود را به زیارت دریاب زان که بیچاره همان دل نگران است که بود

به دیدارِ کسی بیا که از غمزه و کرشمه‌ی تو جان باخته است؛ زیرا آن بیچاره، هنوز همان دلِ نگران و عاشقِ دل‌شکسته‌ای است که پیش‌تر بود.

نکته ادبی: «کشته غمزه» کنایه از کسی است که در برابرِ زیبایی و ناز معشوق تاب نیاورده و از پا درآمده است.

رنگ خون دل ما را که نهان می داری همچنان در لب لعل تو عیان است که بود

تو سعی داری رنگِ خونِ دلِ ما را (که از رنجِ عشق است) پنهان کنی، اما این خونِ دل در لب‌های سرخ و فریبنده‌ی تو کاملاً آشکار و نمایان است.

نکته ادبی: شاعر به زیبایی از پارادوکس «رنگِ خونِ عاشق در لبِ معشوق» برای نشان دادنِ پیوندِ عمیق و دردناکِ عاشق و معشوق استفاده کرده است.

زلف هندوی تو گفتم که دگر ره نزند سال ها رفت و بدان سیرت و سان است که بود

گمان می‌کردم زلفِ سیاه و فریبنده‌ی تو دیگر راهِ دل‌ها را نمی‌زند و کسی را اسیر نمی‌کند، اما سال‌ها گذشت و هنوز همان خوی و رفتارِ راهزنی و دلبری را دارد که بود.

نکته ادبی: «زلف هندو» به دلیل رنگِ سیاه، نمادِ تیرگی، کفر (در برابر ایمان) و دزدیدنِ دین و دلِ عاشق است.

حافظا بازنما قصه خونابه چشم که بر این چشمه همان آب روان است که بود

ای حافظ، داستانِ چشمانِ اشک‌بارت را بازگو کن؛ چرا که این چشمه‌ی اشک، همچنان همان جوشش و روان بودنِ گذشته را دارد و هرگز خشک نشده است.

نکته ادبی: مخاطب قرار دادنِ خود (تخلص) و اشاره به تداومِ رنج و گریه به عنوانِ بخشی از سیرتِ عاشق.

آرایه‌های ادبی

استعاره گوهر مخزن اسرار

اشاره به حقیقتِ پنهان و ارزشمند عشق.

تشخیص از صبا پرس

صبا به عنوان موجودی که می‌تواند پیام را منتقل کند، شخصیت‌بخشی شده است.

تلمیح ارباب امانت

اشاره به آیه ۷۲ سوره احزاب درباره امانتِ الهی.

نماد زلف هندو

نمادِ زلفِ سیاه، فریبنده و راهزنِ دل.

تناقض ظریف (ایهام) رنگ خون دل ما... در لب لعل تو عیان

اینکه سرخیِ لب معشوق ناشی از خونِ دلِ عاشق است، تصویرسازیِ عمیق و شاعرانه حافظ است.