دیوان اشعار - رباعیات
رباعی شمارهٔ ۲۵
فیض کاشانیدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات به تبیین جایگاه فروتنی و عزت نفس در سبک زندگی اخلاقی و عرفانی میپردازند. شاعر بر این باور است که دانشجویی واقعی تنها در سایه کنار نهادنِ تکبر و رسیدن به درکِ ناچیزی در برابر بزرگان حاصل میشود.
از سویی دیگر، متن تفاوت ظریفی میان فروتنیِ ممدوح در برابر دوستان و عزتِ نفس در برابر دشمنان قائل است؛ به طوری که تواضع نباید به حقارت و خواری در برابر دشمن بیانجامد.
معنای روان
به دانش خود غره نشو و از سرمستیِ حاصل از آن بپرهیز. در محضر دانشوران، خود را از بندِ خودبینی برهان و ادعای وجود و برتری مکن.
نکته ادبی: استعاره از واژه مست برای نشان دادن غفلتِ ناشی از غرور به کار رفته است.
در حضور پاکان و دوستان خدا، فروتنی و تواضع پیشه کن، اما در مواجهه با دشمنان، با بزرگی و اقتدار ظاهر شو و تن به خواری نده.
نکته ادبی: تضاد میان پستی به معنای تواضع و پستی به معنای ذلت، با تاکید بر جایگاهِ مخاطب در متن صورت گرفته است.
آرایههای ادبی
تقابل میان تواضع در برابر دوستان و عزت در برابر دشمن برای ترسیم مرزِ رفتار اخلاقی.
استفاده از مستی به عنوان نمادِ گمراهی و بیخبری ناشی از غرور و خودپسندی.