دیوان اشعار - رباعیات
رباعی شمارهٔ ۱۰
فیض کاشانیدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات بازتابدهنده روحیهای پرسشگر و سرزنشگر نسبت به خویشتن است؛ شاعری که دریافته تلاشهای او برای آگاهیبخشی و نصیحت کردن دیگران، به دلیل ناآمادگی و تیرگیِ قلبِ مخاطبان، بیثمر بوده است.
درونمایه اصلی شعر، بیان ناامیدی از تأثیرگذاری کلام و وعظ در جهانی است که گوش شنوا و دلی روشن برای پذیرش حقیقت در آن یافت نمیشود. شاعر خود را به خاطر صرفِ انرژی در راهی که به مقصد نرسیده، سرزنش میکند.
معنای روان
ای فیض، تو موعظههای بسیاری را بیهوده بر زبان آوردی؛ چرا که خودت به آنها گوش جان نسپردی و آن پندها را همچون مرواریدی که سوراخ میشود، در وجود خود نپروردی و به ثمر ننشاندی.
نکته ادبی: واژه 'در' در اینجا ایهام دارد؛ نخست به معنای مروارید و دوم به معنای درون یا حرف اضافه. 'سفتن' نیز به معنای سوراخ کردن مروارید است که در اینجا کنایه از درک و جذبِ عمیقِ معناست.
من در قلب و ضمیر هیچکس اثری از نور هدایت و حقیقت نمیبینم؛ از اینرو، تو بیهوده به خانههای تاریک، یعنی قلبهای خالی از معرفت، وارد شدی و عمر خود را تلف کردی.
نکته ادبی: استعاره 'خانه تاریک' برای توصیف قلبی که فاقد شعور و معرفت الهی است، به کار رفته است.
آرایههای ادبی
معنای اول مروارید و معنای دوم حرف اضافه (درون) است.
کنایه از به بار نشستن پند و اندرز و بهرهمندی از آن.
توصیفِ قلبهای ناآگاه و تهی از معرفت که نور حقیقت در آن راه نیافته است.