دیوان اشعار - غزلیات

فیض کاشانی

غزل شمارهٔ ۹۵

فیض کاشانی
صحرا وباغ و خانه ندانم کجا خوش است هرجا خیال روی تو باشد مرا خوش است
در دوزخ ار خیال توام همنشین بود یاد بهشت می نکنم بس که جا خوشست
غمخوار گومباش غمین از بلای ما ما عاشقان غمزده را در بلا خوشست
با آب چشم و آتش دل گشته ام مقیم برخاک کوی دوست که آب وهوا خوش است
مقصود مازدیدن خوبان لقای تست زاهد ترا بقا خوش و ما را لقا خوش است
خوبست دلبری و جفا و ستمگری گه گه زمهوشان و گهی هم وفا خوش است
خوبان این زمانه زکس دل نمیبرند حسن ارچه در کمال بود با حیا خوش است
از دلیران وفا نکند فیض کس طمع الحق زخوبرویان رسم جفا خوش است

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر شور و شیدایی عاشقی است که حضور معشوق را محور هستی خود می‌داند و به قدری در بند عشق گرفتار است که تضادهای ظاهری جهان برای او بی‌معنا شده‌اند. او در این سروده‌ها، دردها و بلاهای برخاسته از عشق را در کنار یاد معشوق، از هر آسایشی در جهان و حتی بهشت برین برتر می‌شمارد.

شاعر با رویکردی عرفانی و عمیق، تفاوت نگاه زاهد ظاهر‌بین و عاشقِ حقیقت‌جو را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که زیباییِ راستین، در کنارِ حیا و وفا معنا می‌یابد، هرچند که دل‌سپردگی به زیبا‌رویان، گاه مستلزم پذیرش جفا و ستمگری از سوی آنان است.

معنای روان

صحرا وباغ و خانه ندانم کجا خوش است هرجا خیال روی تو باشد مرا خوش است

اینکه در صحرا هستم یا باغ یا خانه، برایم اهمیتی ندارد و نمی‌دانم کجا خوش‌تر است. برای من هر جای این عالم که خیال و تصویر تو در آنجا حضور داشته باشد، همان‌جا بهترین مکان است.

نکته ادبی: حرف 'ندانم' در اینجا بیانگر بی‌توجهی کامل عاشق به مکان‌های مادی و محدودیت‌های جغرافیایی است.

در دوزخ ار خیال توام همنشین بود یاد بهشت می نکنم بس که جا خوشست

اگر در جهنم باشم اما خیال تو همراه من باشد، آنجا چنان برایم دلنشین است که دیگر هیچ میلی به بهشت و نعمات آن ندارم.

نکته ادبی: عبارت 'بس که' به معنای 'به اندازه‌ای که' است و تاکید بر کمالِ خشنودی عاشق دارد.

غمخوار گومباش غمین از بلای ما ما عاشقان غمزده را در بلا خوشست

اگر کسی می‌خواهد برای رنج‌های من دلسوزی کند، بگو که غمگین نباشد؛ چرا که ما عاشقانِ مبتلا، در همین رنج‌ها و بلاهایی که از عشق می‌کشیم، لذت می‌بریم.

نکته ادبی: ترکیب 'غمخوار گو مباش' یک ساختار دستوری امری برای مخاطب قراردادنِ دلسوزانِ بیرونی است.

با آب چشم و آتش دل گشته ام مقیم برخاک کوی دوست که آب وهوا خوش است

من در کوی یار ساکن شده‌ام و در آنجا از ترکیب اشکِ چشمانم (آب) و سوزِ درونم (آتش)، چنان اقلیمی پدید آمده که گویی آب‌وهوایی دل‌انگیز و گوارا فراهم گشته است.

نکته ادبی: استفاده از تضاد (آب و آتش) برای توصیف اقلیم عشق که برای عاشق، دلپذیر است.

مقصود مازدیدن خوبان لقای تست زاهد ترا بقا خوش و ما را لقا خوش است

هدف نهایی ما از مشاهده‌ی زیبارویان، رسیدن به دیدار توست. ای زاهد، تو به دنبال بقا و جاودانگی هستی، اما ما تشنه‌ی دیدار و لقای محبوبیم.

نکته ادبی: تقابل 'بقا' و 'لقا' از اصطلاحات کلیدی عرفانی است؛ بقا به معنای ماندگاری در بهشت و لقا به معنای دیدار حق یا معشوق است.

خوبست دلبری و جفا و ستمگری گه گه زمهوشان و گهی هم وفا خوش است

عاشقی کردن و ناز و کرشمه‌های معشوق، چه با ستمگری همراه باشد و چه گاهی با مهربانی، همگی در جای خود زیبا و دل‌نشین هستند.

نکته ادبی: 'مهوشان' استعاره‌ای برای زیبارویان است که ریشه در زیبایی‌های آسمانی دارد.

خوبان این زمانه زکس دل نمیبرند حسن ارچه در کمال بود با حیا خوش است

زیبارویان این روزگار، دلِ کسی را شکار نمی‌کنند و دلبری ندارند. اگرچه زیباییِ ظاهری در حد کمال باشد، اما زیبایی تنها زمانی دل‌نواز است که با حیا و شرم همراه باشد.

نکته ادبی: کمال در اینجا به اوجِ زیباییِ ظاهری اشاره دارد که بدون حیا، از نظر شاعر بی‌ارزش است.

از دلیران وفا نکند فیض کس طمع الحق زخوبرویان رسم جفا خوش است

فیض می‌گوید که هیچ‌کس نباید از دلیران و زیبارویان انتظار وفاداری داشته باشد؛ حقیقت این است که ستم‌ورزی و بی‌وفایی از ویژگی‌های مرسوم و جذاب آنان است.

نکته ادبی: 'دلیران' در سیاق این بیت به معنای زیبارویانِ مغرور و بی‌باک است و 'فیض' تخلص شاعر است.

آرایه‌های ادبی

تناقض‌نما (Paradox) در دوزخ ار خیال توام همنشین بود

جمع شدن خیال معشوق در جهنم که ذاتاً جایگاه عذاب است، نوعی لذتِ متناقض‌نما ایجاد کرده است.

تضاد (طباق) آب چشم و آتش دل

کنار هم قرار دادن دو عنصر متضاد طبیعت برای ترسیم وضعیت روحی عاشق.

تقابل زاهد ترا بقا خوش و ما را لقا خوش است

مقابله‌ی جهان‌بینی زاهد (بقا) با جهان‌بینی عاشق (لقا) برای تفکیک مسیرها.

استعاره خوبان

استفاده از این واژه برای اشاره به معشوقانِ جفاکار که نماد زیبایی‌های فریبنده هستند.