شاهنامه - پادشاهی شاپور ذوالاکتاف

فردوسی

بخش ۱۴

فردوسی

برانوش چون پاسخ نامه دید ز شادی دل پاک تن بردمید

بفرمود تا نامداران روم برفتند صد مرد زان مرز و بوم

درم بار کردند خروار شست هم از گوهر و جامهٔ بر نشست

ز دینار گنجی ز بهر نثار فراز آمد از هر سوی سی هزار

همه مهتران نزد شاه آمدند برهنه سر و بی کلاه آمدند

چو دینار پیشش فرو ریختند بگسترده زر کهن بیختند

ببخشود و شاپور و بنواختشان به خوبی بر اندازه بنشاختشان

برانوش را گفت کز شهر روم بیامد بسی مرد بیداد و شوم

به ایران زمین آنچ بد شارستان کنون گشت یکسر همه خارستان

عوض خواهم آن را که ویران شدست کنام پلنگان و شیران شدست

برانوش گفتا چه باید بگوی چو زنهار دادی مه بر تاب روی

چنین داد پاسخ گرانمایه شاه چو خواهی که یکسر ببخشم گناه

ز دینار رومی به سالی سه بار همی داد باید هزاران هزار

دگر آنک باشد نصیبین مرا چو خواهی که کوته شود کین مرا

برانوش گفتا که ایران تراست نصیبین و دشت دلیران تراست

پذیرفتم این مایه ور باژ و ساو که با کین و خشمت نداریم تاو

نوشتند عهدی ز شاپور شاه کزان پس نراند ز ایران سپاه

مگر با سزاواری و خرمی کجا روم را زو نیاید کمی

ازان پس گسی کرد و بنواختشان سر از نامداران برافراختشان

چو ایشان برفتند لشکر براند جهان آفرین را فراوان بخواند

همی رفت شادان به اصطخر پارس که اصطخر بد بر زمین فخر پارس

چو اندر نصیبین خبر یافتند همه جنگ را تیز بشتافتند

که ما را نباید که شاپور شاه نصیبین بگیرد بیارد سپاه

که دین مسیحا ندارد درست همش کیش زردشت و زند است و است

چو آید ز ما برنگیرد سخن نخواهیم استا و دین کهن

زبردست شد مردم زیردست به کین مرد شهری به زین برنشست

چو آگاهی آمد به شاپور شاه که اندر نصیبین ندادند راه

ز دین مسیحا برآشفت شاه سپاهی فرستاد بی مر به راه

همی گفت پیغمبری کش جهود کشد دین او را نشاید ستود

برفتند لشکر به کردار گرد سواران و شیران روز نبرد

به یک هفته آنجا همی جنگ بود دران شهر از جنگ بس تنگ بود

بکشتند زیشان فراوان سران نهادند بر زنده بند گران

همه خواستند آن زمان زینهار نوشتند نامه بر شهریار

ببخشیدشان نامبردار شاه بفرمود تا بازگردد سپاه

به هر کشوری نامداری گرفت همان بر جهان کامگاری گرفت

همی خواندندیش پیروز شاه همی بود یک چند با تاج و گاه

کنیزک که او را رهانیده بود بدان کامگاری رسانیده بود

دلفروزو فرخ پیش نام کرد ز خوبان مر او را دلارام کرد

همان باغبان را بسی خواسته بداد و گسی کردش آراسته

همی بود قیصر به زندان و بند به زاری و خواری و زخم کمند

به روم اندرون هرچ بودش ز گنج فراز آوریده ز هر سو به رنج

بیاورد و یکسر به شاپور داد همی بود یک چند لب پر ز باد

سرانجام در بند و زندان بمرد کلاه کیی دیگری را سپرد

به رومش فرستاد شاپور شاه به تابوت وز مشک بر سر کلاه

چنین گفت کاینست فرجام ما ندانم کجا باشد آرام ما

یکی را همه زفتی و ابلهیست یکی با خردمندی و فرهیست

برین و بران روز هم بگذرد خنگ آنک گیتی به بد نسپرد

به تخت کیان اندر آورد پای همی بود چندی جهان کدخدای

وزان پس بر کشور خوزیان فرستاد بسیار سود و زیان

ز بهر اسیران یکی شهر کرد جهان را ازان بوم پر بهر کرد

کجا خرم آباد بد نام شهر وزان بوم خرم کرا بود بهر

کسی را که از پیش ببرید دست بدین مرز بودیش جای نشست

بر و بوم او یکسر او را بدی سر سال نو خلعتی بستدی

یکی شارستان کرد دیگر به شام که پیروز شاپور کردش به نام

به اهواز کرد آن سیم شارستان بدو اندرون کاخ و بیمارستان

کنام اسیرانش کردند نام اسیر اندرو یافتی خواب و کام

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این روایت حماسی تصویری از تقابل قدرت‌ها و چرخش روزگار است که در آن غرور پادشاهان و فرجام ناگزیر آن‌ها به تصویر کشیده شده است. درونمایه اصلی متن نمایش شکوه پیروزی‌های شاپور در کنار واکاوی تنش‌های مذهبی و سیاسی میان ایران و روم است که سرانجام به فروتنی در برابر قضا و قدر ختم می‌شود.

شاعر در این ابیات با گذار از میدان‌های جنگ و مذاکرات دیپلماتیک به سمت تاملات فلسفی درباره ناپایداری جهان حرکت می‌کند؛ جایی که فاتح و مغلوب هر دو در برابر مرگ یکسان می‌شوند و قدرت دنیوی رنگ می‌بازد.

معنای روان

برانوش چون پاسخ نامه دید ز شادی دل پاک تن بردمید

برانوش با دیدن پاسخ نامه چنان شادمان شد که گویی جانی تازه در کالبدش دمیده شد.

نکته ادبی: تن بردمیدن کنایه از حیات دوباره یافتن و زنده شدن از شدت خوشحالی است.

بفرمود تا نامداران روم برفتند صد مرد زان مرز و بوم

دستور داد تا بزرگان روم حرکت کنند و صد مرد از آن سرزمین به همراه او آمدند.

نکته ادبی: نامداران به معنی افراد مشهور و بزرگ‌زاده است.

درم بار کردند خروار شست هم از گوهر و جامهٔ بر نشست

به مقدار شصت خروار زر و سیم و همچنین جواهرات و لباس‌های گران‌بها بار کردند و آوردند.

نکته ادبی: خروار واحد اندازه‌گیری وزن است؛ در اینجا نشان‌دهنده کثرت ثروت است.

ز دینار گنجی ز بهر نثار فراز آمد از هر سوی سی هزار

از خزانه سی هزار دینار نیز برای پیشکش و نثار کردن فراهم شد.

نکته ادبی: نثار به معنی پیشکش و هدیه است که معمولا در حضور شاهان ریخته می‌شد.

همه مهتران نزد شاه آمدند برهنه سر و بی کلاه آمدند

همه بزرگان نزد شاه آمدند در حالی که از روی فروتنی و تسلیم کلاه از سر برداشته بودند.

نکته ادبی: برهنه سر بودن در اینجا نشانه ذلت و کرنش در برابر فاتح است.

چو دینار پیشش فرو ریختند بگسترده زر کهن بیختند

هنگامی که طلاها را پیش روی او ریختند آن زرها را که از گذشته جمع شده بود غربال کردند و جدا نمودند.

نکته ادبی: بیختن به معنی غربال کردن و صاف کردن است.

ببخشود و شاپور و بنواختشان به خوبی بر اندازه بنشاختشان

شاپور به آن‌ها بخشش کرد و آن‌ها را مورد لطف قرار داد و با احترامی که شایسته مقامشان بود جایگاه داد.

نکته ادبی: بنواختن به معنای دلجویی و مهربانی کردن است.

برانوش را گفت کز شهر روم بیامد بسی مرد بیداد و شوم

شاپور به برانوش گفت که از شهر روم مردمان ستمگر و شومی به ایران آمده بودند.

نکته ادبی: شوم به معنای بدیمن و دارای عاقبت بد است.

به ایران زمین آنچ بد شارستان کنون گشت یکسر همه خارستان

هرآنچه از شهرها در سرزمین ایران آباد بود اکنون به ویرانه و خارستان تبدیل شده است.

نکته ادبی: شارستان به معنای شهر و محوطه شهری است.

عوض خواهم آن را که ویران شدست کنام پلنگان و شیران شدست

من در ازای آنچه ویران شده خسارت می‌خواهم؛ چرا که اکنون آنجا به محل زندگی حیوانات وحشی بدل گشته است.

نکته ادبی: کنام به معنای لانه و محل زندگی حیوانات درنده است.

برانوش گفتا چه باید بگوی چو زنهار دادی مه بر تاب روی

برانوش پرسید چه چیزی لازم داری؟ اکنون که قول امنیت و امان دادی چهره درهم مکش.

نکته ادبی: مه بر تاب روی کنایه از خشمگین نشدن و گشاده‌رو بودن است.

چنین داد پاسخ گرانمایه شاه چو خواهی که یکسر ببخشم گناه

شاه بزرگوار پاسخ داد اگر می‌خواهی که از تمام گناهان و خطاهای گذشته درگذرم.

نکته ادبی: گرانمایه صفت شاه است به معنای باارزش و والا.

ز دینار رومی به سالی سه بار همی داد باید هزاران هزار

باید سالی سه بار هزاران هزار سکه طلا از رومیان به عنوان باج دریافت کنم.

نکته ادبی: دینار رومی اشاره به ثروت و قدرت مالی امپراتوری روم دارد.

دگر آنک باشد نصیبین مرا چو خواهی که کوته شود کین مرا

دیگر آنکه شهر نصیبین باید متعلق به من باشد تا اگر می‌خواهی کینه من نسبت به تو از بین برود.

نکته ادبی: نصیبین شهری استراتژیک در مرز ایران و روم بوده است.

برانوش گفتا که ایران تراست نصیبین و دشت دلیران تراست

برانوش گفت که ایران و شهر نصیبین و دشت‌های مربوط به آن همگی متعلق به تو خواهد بود.

نکته ادبی: دشت دلیران استعاره از سرزمین‌های حاصلخیز و جنگ‌آور خیز است.

پذیرفتم این مایه ور باژ و ساو که با کین و خشمت نداریم تاو

من این مقدار باج و خراج را پذیرفتم زیرا تاب و توان مقابله با خشم و انتقام تو را نداریم.

نکته ادبی: باژ و ساو به معنای باج و خراجی است که زیردستان به حاکم می‌پردازند.

نوشتند عهدی ز شاپور شاه کزان پس نراند ز ایران سپاه

عهدنامه‌ای به نام شاپور شاه نوشتند که از آن پس سپاهیان ایران به سمت روم لشکرکشی نکنند.

نکته ادبی: عهد در اینجا به معنای پیمان‌نامه رسمی است.

مگر با سزاواری و خرمی کجا روم را زو نیاید کمی

مگر در شرایطی که درگیری عادلانه‌ای باشد تا به روم آسیبی نرسد و نقصانی پیش نیاید.

نکته ادبی: کم آمدن در اینجا به معنای شکست خوردن و دچار نقصان شدن است.

ازان پس گسی کرد و بنواختشان سر از نامداران برافراختشان

پس از آن شاپور آن‌ها را روانه کرد و با لطف خود نامداران رومی را سرافراز ساخت.

نکته ادبی: گسی کردن به معنای فرستادن و روانه کردن است.

چو ایشان برفتند لشکر براند جهان آفرین را فراوان بخواند

وقتی آن‌ها رفتند شاپور لشکر خود را به حرکت درآورد و خداوند را بسیار ستایش کرد.

نکته ادبی: جهان‌آفرین تعبیری برای خداوند است.

همی رفت شادان به اصطخر پارس که اصطخر بد بر زمین فخر پارس

شاپور شادمان به سمت شهر اصطخر پارس حرکت کرد، زیرا اصطخر مایه افتخار سرزمین پارس بود.

نکته ادبی: فخر پارس صفتی برای شهر اصطخر به عنوان نماد شکوه ساسانیان است.

چو اندر نصیبین خبر یافتند همه جنگ را تیز بشتافتند

وقتی در نصیبین باخبر شدند که چه اتفاقی افتاده همه برای جنگ آماده شدند.

نکته ادبی: تیز شتافتن کنایه از سرعت عمل در آماده‌سازی برای نبرد است.

که ما را نباید که شاپور شاه نصیبین بگیرد بیارد سپاه

آن‌ها گفتند شایسته نیست که شاپور نصیبین را تصرف کند و سپاه به آنجا بیاورد.

نکته ادبی: جمله خبری که بیانگر روحیه مقاومت مردم نصیبین است.

که دین مسیحا ندارد درست همش کیش زردشت و زند است و است

آن‌ها گفتند که دین مسیحیت حق است و کیش زردشت و کتاب‌های اوستا برای ما معتبر نیست.

نکته ادبی: زند و است اشاره به متون دینی زردشتی (اوستا و زند) است.

چو آید ز ما برنگیرد سخن نخواهیم استا و دین کهن

اگر او (شاپور) بیاید و سخن ما را نپذیرد، ما دیگر دین کهن و کتاب‌های باستانی را نمی‌خواهیم.

نکته ادبی: اشاره به تعارضات اعتقادی و مذهبی که عامل شورش شد.

زبردست شد مردم زیردست به کین مرد شهری به زین برنشست

مردم عادی بر حاکمان مسلط شدند و با کینه و دشمنی، شهری‌ها برای جنگ سوار بر اسب شدند.

نکته ادبی: زین برنشستن کنایه از آماده شدن برای جنگ است.

چو آگاهی آمد به شاپور شاه که اندر نصیبین ندادند راه

وقتی خبر به شاپور رسید که مردم نصیبین راه را بر او بستند.

نکته ادبی: ندادن راه کنایه از سرکشی و نافرمانی در برابر پادشاه است.

ز دین مسیحا برآشفت شاه سپاهی فرستاد بی مر به راه

شاپور از دین مسیحیان خشمگین شد و سپاهی بی‌شمار را به سوی آن شهر فرستاد.

نکته ادبی: برآشفتن به معنای به خشم آمدن و به جوش آمدن است.

همی گفت پیغمبری کش جهود کشد دین او را نشاید ستود

شاپور می‌گفت پیامبری که یهودیان کشته‌اند دینش شایسته ستایش نیست.

نکته ادبی: اشاره‌ای تاریخی به باورهای رایج آن دوره درباره منشأ و سرنوشت ادیان.

برفتند لشکر به کردار گرد سواران و شیران روز نبرد

سپاهیان همچون گردباد و شیران میدان نبرد به سوی آنجا حرکت کردند.

نکته ادبی: به کردار گرد تشبیه برای سرعت و قدرت هجوم است.

به یک هفته آنجا همی جنگ بود دران شهر از جنگ بس تنگ بود

یک هفته جنگ در آنجا ادامه داشت و شهر به دلیل درگیری بسیار در تنگنا قرار گرفت.

نکته ادبی: تنگ بودن شهر کنایه از محاصره و دشواری وضعیت است.

بکشتند زیشان فراوان سران نهادند بر زنده بند گران

بسیاری از سران آن‌ها را کشتند و زنده ماندگان را به بند و زنجیر کشیدند.

نکته ادبی: بند گران کنایه از اسارت سخت و شکنجه‌آور است.

همه خواستند آن زمان زینهار نوشتند نامه بر شهریار

ساکنان آنجا همگی طلب بخشش کردند و نامه‌ای برای پادشاه نوشتند.

نکته ادبی: زینهار خواستن به معنی امان خواستن و طلب رحم کردن است.

ببخشیدشان نامبردار شاه بفرمود تا بازگردد سپاه

شاه نامدار آن‌ها را بخشید و دستور داد که سپاهیان بازگردند.

نکته ادبی: ببخشیدشان به معنای عفو و گذشت کردن است.

به هر کشوری نامداری گرفت همان بر جهان کامگاری گرفت

او در هر سرزمینی فرد شایسته‌ای را به حکومت گمارد و بر جهان تسلط یافت.

نکته ادبی: کامگاری کنایه از رسیدن به قدرت مطلق و آرزوهاست.

همی خواندندیش پیروز شاه همی بود یک چند با تاج و گاه

او را پادشاه پیروز می‌خواندند و مدتی طولانی با قدرت و شکوه پادشاهی کرد.

نکته ادبی: تاج و گاه نماد پادشاهی و قدرت سیاسی است.

کنیزک که او را رهانیده بود بدان کامگاری رسانیده بود

کنیزکی که او آزاد کرده بود به جایگاه والایی رسیده بود.

نکته ادبی: رهانیدن به معنای آزاد کردن از بند است.

دلفروزو فرخ پیش نام کرد ز خوبان مر او را دلارام کرد

او را دلفروز و فرخنده نامید و از میان زیبارویان او را محبوب و آرام‌بخش دل خود ساخت.

نکته ادبی: دلارام صفتی برای معشوق یا همسر محبوب است.

همان باغبان را بسی خواسته بداد و گسی کردش آراسته

به آن باغبان نیز ثروت بسیاری بخشید و او را با هدایای فراوان روانه کرد.

نکته ادبی: آراسته در اینجا به معنای مجهز و با شکوه فرستادن است.

همی بود قیصر به زندان و بند به زاری و خواری و زخم کمند

قیصر روم همچنان در زندان و بند بود و با خواری و در اثر بستن کمند به سختی می‌زیست.

نکته ادبی: زخم کمند کنایه از اسارت تحقیرآمیز و شکنجه است.

به روم اندرون هرچ بودش ز گنج فراز آوریده ز هر سو به رنج

هرچه گنج در روم داشت با رنج بسیار گرد آورده بود.

نکته ادبی: به رنج گرد آوردن نشان‌دهنده تلاش برای جمع‌آوری ثروت دنیوی است.

بیاورد و یکسر به شاپور داد همی بود یک چند لب پر ز باد

همه را آورد و یکجا به شاپور داد و مدتی با دلی پر از غم و اندوه روزگار گذراند.

نکته ادبی: لب پر ز باد کنایه از غم، اضطراب و آه کشیدن است.

سرانجام در بند و زندان بمرد کلاه کیی دیگری را سپرد

سرانجام در زندان جان سپرد و تاج پادشاهی به دست دیگری افتاد.

نکته ادبی: کلاه کیی استعاره از حکومت و سلطنت است.

به رومش فرستاد شاپور شاه به تابوت وز مشک بر سر کلاه

شاپور جسد او را با احترام و در تابوتی آکنده از مشک به روم فرستاد.

نکته ادبی: این عمل شاپور نشان‌دهنده بزرگ‌منشی در عین پیروزی است.

چنین گفت کاینست فرجام ما ندانم کجا باشد آرام ما

شاپور گفت این است سرانجام ما، نمی‌دانم آرامگاه واقعی ما کجاست.

نکته ادبی: اشاره به ناپایداری دنیا و بیهودگی تلاش برای جاودانگی است.

یکی را همه زفتی و ابلهیست یکی با خردمندی و فرهیست

یکی گرفتار نادانی و ابلهی است و دیگری خردمند و فرهیخته است.

نکته ادبی: فره به معنای فر و شکوه معنوی است.

برین و بران روز هم بگذرد خنگ آنک گیتی به بد نسپرد

روزگار بر هر دو (دانا و نادان) می‌گذرد؛ خوشا به حال کسی که دنیا را به نیکی سپرد.

نکته ادبی: خنگ واژه‌ای کهن به معنی خوشا یا مبارک باد است.

به تخت کیان اندر آورد پای همی بود چندی جهان کدخدای

او بر تخت پادشاهی نشست و مدتی بر جهان حکم راند.

نکته ادبی: کدخدای جهان کنایه از حاکم و پادشاهی است که امور را مدیریت می‌کند.

وزان پس بر کشور خوزیان فرستاد بسیار سود و زیان

سپس به سوی سرزمین خوزیان رفت و سود و زیان‌های بسیاری را تدبیر کرد.

نکته ادبی: فرستادن سود و زیان کنایه از اداره امور کشوری و سیاسی است.

ز بهر اسیران یکی شهر کرد جهان را ازان بوم پر بهر کرد

برای اسیران شهری بنا کرد و آن سرزمین را به بهره و رونق رساند.

نکته ادبی: به بهره کردن کنایه از آبادانی و استفاده مفید است.

کجا خرم آباد بد نام شهر وزان بوم خرم کرا بود بهر

آن شهر خوش‌آب‌وهوا که خرم‌آباد نامیده می‌شد، در کجا قرار داشت و چه کسی قرار بود از آن سرزمین دل‌انگیز بهره‌مند شود؟

نکته ادبی: خرم‌آباد از ترکیب صفت خرم و اسم آباد تشکیل شده که بیانگر وجه تسمیه مبتنی بر ویژگی ظاهری مکان است.

کسی را که از پیش ببرید دست بدین مرز بودیش جای نشست

هر کس که پیش از این در جنگ به اسارت درآمده بود، در این منطقه برایش جایگاهی جهت زندگی در نظر گرفته شد.

نکته ادبی: عبارت «از پیش ببرد دست» کنایه‌ای کهن برای اشاره به اسیر کردن و پیروزی در نبرد است.

بر و بوم او یکسر او را بدی سر سال نو خلعتی بستدی

زمین و املاک آن ناحیه به‌طور کامل در اختیار او قرار گرفت و حتی در آغاز سال نو، خلعت و هدایای سلطنتی دریافت می‌کرد.

نکته ادبی: خلعت به معنای جامه یا هدیه‌ای است که بزرگان و پادشاهان به نشانه احترام و لطف به زیردستان می‌بخشیدند.

یکی شارستان کرد دیگر به شام که پیروز شاپور کردش به نام

او در سرزمین شام شهر دیگری بنا کرد که آن را به نام خود، پیروزشاپور، نام‌گذاری نمود.

نکته ادبی: شارستان به معنای شهر یا مرکز شهری است که ریشه در واژگان پهلوی دارد و در متون حماسی برای اشاره به بافت متراکم شهری به کار می‌رود.

به اهواز کرد آن سیم شارستان بدو اندرون کاخ و بیمارستان

سومین شهر را در اهواز بنا کرد که در درون آن، کاخ‌هایی مجلل و بیمارستانی مجهز برای رفاه و درمان ساخته شد.

نکته ادبی: استفاده از واژه بیمارستان در این متن کلاسیک، نشان‌دهنده دیرینگی و اهمیت ساخت مراکز درمانی در تمدن ایرانی است.

کنام اسیرانش کردند نام اسیر اندرو یافتی خواب و کام

آن مکان را «کنام اسیران» نامیدند؛ جایی که اسیران در آن به آرامش و آسایش و بهره‌مندی از زندگی دست می‌یافتند.

نکته ادبی: کنام در اصل به معنای لانه حیوانات درنده است اما در اینجا با ایهام و طنزی تلخ، به اقامتگاه اسیران اشاره دارد که به جای رنج، در آن امنیت یافته‌اند.