شاهنامه - سهراب

فردوسی

بخش ۱۵

فردوسی

به آوردگه رفت نیزه بکفت همی ماند از گفت مادر شگفت

یکی تنگ میدان فرو ساختند به کوتاه نیزه همی بافتند

نماند ایچ بر نیزه بند و سنان به چپ باز بردند هر دو عنان

به شمشیر هندی برآویختند همی ز آهن آتش فرو ریختند

به زخم اندرون تیغ شد ریز ریز چه زخمی که پیدا کند رستخیز

گرفتند زان پس عمود گران غمی گشت بازوی کندآوران

ز نیرو عمود اندر آورد خم دمان باد پایان و گردان دژم

ز اسپان فرو ریخت بر گستوان زره پاره شد بر میان گوان

فرو ماند اسپ و دلاور ز کار یکی را نبد چنگ و بازو به کار

تن از خوی پر آب و همه کام خاک زبان گشته از تشنگی چاک چاک

یک از یکدگر ایستادند دور پر از درد باب و پر از رنج پور

جهانا شگفتی ز کردار تست هم از تو شکسته هم از تو درست

ازین دو یکی را نجنبید مهر خرد دور بد مهر ننمود چهر

همی بچه را باز داند ستور چه ماهی به دریا چه در دشت گور

نداند همی مردم از رنج و آز یکی دشمنی را ز فرزند باز

همی گفت رستم که هرگز نهنگ ندیدم که آید بدین سان به جنگ

مرا خوار شد جنگ دیو سپید ز مردی شد امروز دل ناامید

جوانی چنین ناسپرده جهان نه گردی نه نام آوری از مهان

به سیری رسانیدم از روزگار دو لشکر نظاره بدین کارزار

چو آسوده شد بارهٔ هر دو مرد ز آورد و ز بند و ننگ و نبرد

به زه بر نهادند هر دو کمان جوانه همان سالخورده همان

زره بود و خفتان و ببر بیان ز کلک و ز پیکانش نامد زیان

غمی شد دل هر دو از یکدگر گرفتند هر دو دوال کمر

تهمتن که گر دست بردی به سنگ بکندی ز کوه سیه روز جنگ

کمربند سهراب را چاره کرد که بر زین بجنباند اندر نبرد

میان جوان را نبود آگهی بماند از هنر دست رستم تهی

دو شیراوژن از جنگ سیر آمدند همه خسته و گشته دیر آمدند

دگر باره سهراب گرز گران ز زین برکشید و بیفشارد ران

بزد گرز و آورد کتفش به درد بپیچید و درد از دلیری بخورد

بخندید سهراب و گفت ای سوار به زخم دلیران نه ای پایدار

به رزم اندرون رخش گویی خرست دو دست سوار از همه بترست

اگرچه گوی سرو بالا بود جوانی کند پیر کانا بود

به سستی رسید این ازان آن ازین چنان تنگ شد بر دلیران زمین

که از یکدگر روی برگاشتند دل و جان به اندوه بگذاشتند

تهمتن به توران سپه شد به جنگ بدانسان که نخچیر بیند پلنگ

میان سپاه اندر آمد چو گرگ پراگنده گشت آن سپاه بزرگ

عنان را بپچید سهراب گرد به ایرانیان بر یکی حمله برد

بزد خویشتن را به ایران سپاه ز گرزش بسی نامور شد تباه

دل رستم اندیشه ای کرد بد که کاووس را بی گمان بد رسد

ازین پرهنر ترک نوخاسته بخفتان بر و بازو آراسته

به لشکرگه خویش تازید زود که اندیشهٔ دل بدان گونه بود

میان سپه دید سهراب را چو می لعل کرده به خون آب را

غمی گشت رستم چو او را بدید خروشی چو شیر ژیان برکشید

بدو گفت کای ترک خونخواره مرد از ایران سپه جنگ با تو که کرد

چرا دست یازی به سوی همه چو گرگ آمدی در میان رمه

بدو گفت سهراب توران سپاه ازین رزم بودند بر بی گناه

تو آهنگ کردی بدیشان نخست کسی با تو پیگار و کینه نجست

بدو گفت رستم که شد تیره روز چه پیدا کند تیغ گیتی فروز

برین دشت هم دار و هم منبرست که روشن جهان زیر تیغ اندرست

گر ایدون که شمشیر با بوی شیر چنین آشنا شد تو هرگز ممیر

بگردیم شبگیر با تیغ کین برو تا چه خواهد جهان آفرین

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات، روایتگر یکی از تراژیک‌ترین و پرشورترین صحنه‌های حماسه ملی ایران، یعنی نبرد رستم و سهراب است. فضا، فضای تقابلِ دو پهلوان بی‌همتاست که بی‌آنکه یکدیگر را بازشناسند، با تمام توان بر هم می‌تازند و این کوریِ تقدیر، بستری برای نمایش اوج هنر رزمی و در عین حال عمقِ اندوه انسانی فراهم می‌آورد.

درونمایه اصلی این بخش، تضاد میان غریزه حیوانی که فرزند را می‌شناسد و عقل و بصیرت انسانی که در بندِ آز و خشم به تاریکی می‌گراید، است. شاعر با تصویرسازی دقیق از نبرد، عجزِ پهلوانان در برابرِ نیرویِ تقدیر را به تصویر می‌کشد و مخاطب را با حقیقتی تلخ روبرو می‌کند که چگونه غفلت می‌تواند ریشه‌سوز باشد.

معنای روان

به آوردگه رفت نیزه بکفت همی ماند از گفت مادر شگفت

وقتی به میدان جنگ رسیدند، نیزه‌ها از شدت برخورد شکست و تماشای این دلاوری، مادر را نیز در شگفت فرو برد.

نکته ادبی: بکفت از فعل کوفتن و به معنای شکستن است.

یکی تنگ میدان فرو ساختند به کوتاه نیزه همی بافتند

میدان نبرد را برای خود تنگ کردند و در حالی که به هم نزدیک شده بودند، با نیزه‌های کوتاه به یکدیگر حمله می‌کردند.

نکته ادبی: تنگ میدان ساختن کنایه از درگیر شدن در نبردی نزدیک است.

نماند ایچ بر نیزه بند و سنان به چپ باز بردند هر دو عنان

دیگر نه بندی بر نیزه باقی مانده بود و نه سرِ نیزه‌ای؛ هر دو پهلوان عنان اسب خود را به چپ برگرداندند تا آماده نبردی دیگر شوند.

نکته ادبی: سنان به معنای سرِ نیزه و نوک آن است.

به شمشیر هندی برآویختند همی ز آهن آتش فرو ریختند

سپس به شمشیرهای هندی متوسل شدند و به قدری با شدت بر هم ضربه زدند که گویی از برخورد آهن‌ها، آتش در آسمان می‌پاشید.

نکته ادبی: شمشیر هندی در ادبیات کهن صفت تیزی و مرغوبیت است.

به زخم اندرون تیغ شد ریز ریز چه زخمی که پیدا کند رستخیز

بر اثر ضربات سنگین، تیغ‌های شمشیر ریزریز شد؛ نبردی آن‌قدر هولناک که گویی قیامتی در میدان نبرد برپا شده بود.

نکته ادبی: رستخیز استعاره از آشوب و قیامت و ناآرامی مطلق است.

گرفتند زان پس عمود گران غمی گشت بازوی کندآوران

پس از آن، گرزهای سنگین را به دست گرفتند و بازوی این پهلوانان نیز از شدت سنگینیِ سلاح به ستوه آمد.

نکته ادبی: کندآوران به معنای پهلوانان قدرتمند و نام‌آور است.

ز نیرو عمود اندر آورد خم دمان باد پایان و گردان دژم

از شدت نیروی ضربات، گرزها خم شد؛ گویی طوفانی سهمگین وزیدن گرفته و همه چیز در آشوب و خشم فرو رفته است.

نکته ادبی: دمان به معنای خشمگین و پرهیاهو است.

ز اسپان فرو ریخت بر گستوان زره پاره شد بر میان گوان

بر اثر ضربات، تکه‌های زره از تن اسب‌ها و بدن پهلوانان فرو ریخت و گسیخته شد.

نکته ادبی: گستوان پوششی فلزی یا چرمی برای محافظت از اسب است.

فرو ماند اسپ و دلاور ز کار یکی را نبد چنگ و بازو به کار

اسب و سوار هر دو از پای درآمدند؛ گویی دیگر توانی در چنگ و بازوی هیچ‌کدام برای ادامه کار باقی نمانده بود.

نکته ادبی: فرو ماندن کنایه از عجز و درماندگی است.

تن از خوی پر آب و همه کام خاک زبان گشته از تشنگی چاک چاک

بدنشان از عرق خیس شده و دهانشان از شدت تشنگی، خشک و چاک‌چاک گشته بود.

نکته ادبی: کام خاک استعاره از شدت خشکی و عطش است.

یک از یکدگر ایستادند دور پر از درد باب و پر از رنج پور

هر دو از هم فاصله گرفتند؛ در حالی که پدر و پسر، هر دو در رنج و دردی عمیق غوطه‌ور بودند.

نکته ادبی: درد باب و رنج پور ایهام به ندانستنِ نسبتِ میانِ آن دو است.

جهانا شگفتی ز کردار تست هم از تو شکسته هم از تو درست

ای روزگار! شگفتی از کار توست که هم می‌سازی و هم می‌شکنی؛ هم پدید می‌آوری و هم نابود می‌کنی.

نکته ادبی: روی سخن با چرخ و تقدیر است که کنایه از بی‌وفایی دنیاست.

ازین دو یکی را نجنبید مهر خرد دور بد مهر ننمود چهر

در میان آن دو، مهر و عطوفتی پدید نیامد؛ چرا که خردِ آن‌ها از حقیقت دور بود و چهره‌ی مهر را بر هم نمایان نکردند.

نکته ادبی: خرد دور بودن کنایه از غفلت و ناآگاهی نسبت به حقیقت است.

همی بچه را باز داند ستور چه ماهی به دریا چه در دشت گور

حیوانات حتی بچه خود را از دیگران تشخیص می‌دهند؛ چه ماهی در دریا باشد و چه گورخر در دشت.

نکته ادبی: اشاره به غریزه جانوری که از عقل انسانی پیشی گرفته است.

نداند همی مردم از رنج و آز یکی دشمنی را ز فرزند باز

اما انسانِ در بندِ آز و رنج، فرزندِ خود را از دشمن تشخیص نمی‌دهد.

نکته ادبی: تضادِ عمیق میانِ غریزه حیوان و کوریِ عقلِ انسان.

همی گفت رستم که هرگز نهنگ ندیدم که آید بدین سان به جنگ

رستم با تعجب می‌گفت: تا به حال ندیده‌ام که کسی مانند این جوان، چنین دلاورانه به جنگ بیاید.

نکته ادبی: نهنگ در اینجا کنایه از پهلوان شجاع و مهیب است.

مرا خوار شد جنگ دیو سپید ز مردی شد امروز دل ناامید

جنگِ دیو سپید برایم آسان بود، اما امروز از قدرت این جوان، دلم از پیروزی ناامید شده است.

نکته ادبی: دیو سپید یادآور یکی از هفت‌خوان رستم است.

جوانی چنین ناسپرده جهان نه گردی نه نام آوری از مهان

جوانی که هنوز جهان را ندیده و به تجربه نرسیده است، نه از بزرگان است و نه در میان پهلوانان نامی دارد.

نکته ادبی: ناسپردگان جهان کنایه از خامی و بی‌تجربگی است.

به سیری رسانیدم از روزگار دو لشکر نظاره بدین کارزار

او را تا حد نهاییِ خستگی از روزگار رساندم؛ در حالی که دو لشکر نیز نظاره‌گر این نبرد بودند.

نکته ادبی: سیری رسانیدن کنایه از به ستوه آوردن است.

چو آسوده شد بارهٔ هر دو مرد ز آورد و ز بند و ننگ و نبرد

وقتی اسب‌های هر دو پهلوان از کشمکش و بند و نبرد آرام گرفتند.

نکته ادبی: باره به معنای اسب است.

به زه بر نهادند هر دو کمان جوانه همان سالخورده همان

هر دو کمان را زه کردند؛ هم آن جوانِ نوخاسته و هم آن پهلوانِ کهن‌سال.

نکته ادبی: جوانه و سالخورده تقابلِ سنیِ آن دو است.

زره بود و خفتان و ببر بیان ز کلک و ز پیکانش نامد زیان

زره و لباس جنگی آن‌ها به قدری محکم بود که تیر و پیکان بر آن‌ها اثری نداشت.

نکته ادبی: ببر بیان زره مخصوص رستم است که از پوست ببر ساخته شده.

غمی شد دل هر دو از یکدگر گرفتند هر دو دوال کمر

دل هر دو از نبرد با یکدیگر غمگین و خسته شد و به سراغ فنِ گرفتنِ کمرگاه رفتند.

نکته ادبی: دوال کمر کنایه از کشتی گرفتن است.

تهمتن که گر دست بردی به سنگ بکندی ز کوه سیه روز جنگ

رستمِ دستان که اگر دستش به سنگ می‌رسید، آن را از کوه جدا می‌کرد.

نکته ادبی: سیه‌روز کنایه از روزِ سختِ نبرد است.

کمربند سهراب را چاره کرد که بر زین بجنباند اندر نبرد

رستم چاره‌ای اندیشید تا در حین کشتی، سهراب را از زین اسب تکان دهد.

نکته ادبی: چاره کردن در اینجا به معنای بکار بستنِ فوت و فنِ کشتی است.

میان جوان را نبود آگهی بماند از هنر دست رستم تهی

سهرابِ جوان آگاه نبود و رستم از هنر کشتی‌گیری خود استفاده کرد تا او را شکست دهد.

نکته ادبی: دست تهی بودن کنایه از شکست خوردن و ناتوانی در دفاع است.

دو شیراوژن از جنگ سیر آمدند همه خسته و گشته دیر آمدند

دو پهلوانِ چون شیر، از جنگ خسته شدند و هر دو زخمی و فرسوده به نظر می‌رسیدند.

نکته ادبی: شیرآوژن صفتِ پهلوانانِ شجاع و شکارچی است.

دگر باره سهراب گرز گران ز زین برکشید و بیفشارد ران

سهراب دوباره گرز سنگین را از زین برداشت و پاهای خود را بر کمر اسب فشرد.

نکته ادبی: بیفشارد ران برای حفظ تعادل هنگام ضربه زدن است.

بزد گرز و آورد کتفش به درد بپیچید و درد از دلیری بخورد

گرز را فرود آورد و کتف رستم را به درد آورد؛ رستم نیز از شدتِ درد، دلاورانه آن را تحمل کرد.

نکته ادبی: درد خوردن کنایه از تحملِ درد و دم فرو بستن است.

بخندید سهراب و گفت ای سوار به زخم دلیران نه ای پایدار

سهراب خندید و گفت: ای پهلوان، تو در برابر ضربات دلیران، تاب‌آور نیستی.

نکته ادبی: طعنه سهراب نشان از غرور جوانی اوست.

به رزم اندرون رخش گویی خرست دو دست سوار از همه بترست

رخشِ تو در نبرد انگار اسبی ضعیف است و دستانِ تو در این میدان از همه ضعیف‌تر عمل می‌کند.

نکته ادبی: خر کنایه از بی‌استعدادی و ضعف است.

اگرچه گوی سرو بالا بود جوانی کند پیر کانا بود

اگرچه هیکلی بلند و رعنا داری، اما پیریِ تو باعث شده که کارهای جوانی را نتوانی به انجام برسانی.

نکته ادبی: کانا به معنای نادان یا ناتوان است.

به سستی رسید این ازان آن ازین چنان تنگ شد بر دلیران زمین

نیرو از هر دو کاسته شد و زمین بر هر دو دلاور تنگ آمد.

نکته ادبی: تنگ شدن زمین استعاره از به تنگنا افتادن و استیصال است.

که از یکدگر روی برگاشتند دل و جان به اندوه بگذاشتند

آنچنان خسته شدند که از هم روی گرداندند و دل و جانشان پر از اندوه شد.

نکته ادبی: روی برگاشتن کنایه از ترکِ موقتِ نبرد است.

تهمتن به توران سپه شد به جنگ بدانسان که نخچیر بیند پلنگ

رستم به سمت سپاه توران حمله کرد، همان‌طور که پلنگ به شکار خود هجوم می‌برد.

نکته ادبی: نخچیر به معنای شکار است.

میان سپاه اندر آمد چو گرگ پراگنده گشت آن سپاه بزرگ

مانند گرگ در میان سپاه دشمن افتاد و آن سپاه بزرگ را پراکنده ساخت.

نکته ادبی: تشبیه رستم به گرگ نشان از قدرت ویرانگر اوست.

عنان را بپچید سهراب گرد به ایرانیان بر یکی حمله برد

سهراب عنان اسب خود را برگرداند و به سپاه ایران حمله کرد.

نکته ادبی: گرد در اینجا به معنای پهلوان و سوارکار است.

بزد خویشتن را به ایران سپاه ز گرزش بسی نامور شد تباه

خود را به قلب سپاه ایران زد و با گرزش بسیاری از نامداران ایرانی را از پای درآورد.

نکته ادبی: تبا شدن در اینجا به معنای کشته شدن و از بین رفتن است.

دل رستم اندیشه ای کرد بد که کاووس را بی گمان بد رسد

رستم در دلش اندیشه‌ای بد راه یافت که مبادا آسیبی به کیکاووس برسد.

نکته ادبی: کاووس شاه ایران است.

ازین پرهنر ترک نوخاسته بخفتان بر و بازو آراسته

از این پهلوانِ ترک‌نژادِ تازه‌کار که این‌گونه با زره و سلاح آراسته است.

نکته ادبی: پرهنر به معنای ماهر و باتجربه است.

به لشکرگه خویش تازید زود که اندیشهٔ دل بدان گونه بود

به سرعت به سمت لشکرگاه خود بازگشت، زیرا آن فکر و اندیشه رهایش نمی‌کرد.

نکته ادبی: تازیدن به معنای حرکت سریع و تاختن اسب است.

میان سپه دید سهراب را چو می لعل کرده به خون آب را

سهراب را در میان سپاه دید که در خون غوطه‌ور است و لباسش به رنگ لعل شده است.

نکته ادبی: می لعل استعاره از خون است.

غمی گشت رستم چو او را بدید خروشی چو شیر ژیان برکشید

رستم با دیدن او اندوهگین شد و همچون شیر ژیان فریادی از سر خشم و درد کشید.

نکته ادبی: شیر ژیان استعاره از پهلوانِ غضبناک است.

بدو گفت کای ترک خونخواره مرد از ایران سپه جنگ با تو که کرد

به او گفت: ای مردِ خونخوارِ تورانی، چه کسی در ایران با تو سر جنگ داشت؟

نکته ادبی: ترک در شاهنامه گاه به معنای تورانی به کار می‌رود.

چرا دست یازی به سوی همه چو گرگ آمدی در میان رمه

چرا به همه حمله می‌کنی؟ تو مانند گرگی هستی که به گله زده است.

نکته ادبی: گرگ و رمه تقابل قدرت و ضعف است.

بدو گفت سهراب توران سپاه ازین رزم بودند بر بی گناه

سهراب در پاسخ گفت: سپاه توران در این نبرد بی‌گناه بودند.

نکته ادبی: پاسخ سهراب نشان از مظلومیت سپاهیانش دارد.

تو آهنگ کردی بدیشان نخست کسی با تو پیگار و کینه نجست

تو بودی که ابتدا به آن‌ها حمله کردی؛ هیچ‌کس با تو سر جنگ و کینه نداشت.

نکته ادبی: پیگار به معنای جنگ و ستیز است.

بدو گفت رستم که شد تیره روز چه پیدا کند تیغ گیتی فروز

رستم گفت: روزگار تیره شده است؛ دیگر شمشیرِ روشن‌گر هم نمی‌تواند حقیقت را آشکار کند.

نکته ادبی: تیغ گیتی‌فروز کنایه از شمشیر بران است.

برین دشت هم دار و هم منبرست که روشن جهان زیر تیغ اندرست

در این دشت، هم میدان جنگ است و هم جای قضاوت، زیرا حق و باطل زیر ضربات تیغ مشخص می‌شود.

نکته ادبی: منبر در اینجا کنایه از محل قضاوت و اعلان حق است.

گر ایدون که شمشیر با بوی شیر چنین آشنا شد تو هرگز ممیر

اگر شمشیرِ تو با بوی شیر (شجاعت) چنین آشناست، امیدوارم هرگز نمیری.

نکته ادبی: ستایش دشمن پیش از کشتن، نشانه جوانمردی است.

بگردیم شبگیر با تیغ کین برو تا چه خواهد جهان آفرین

صبح زود با شمشیر انتقام باز می‌گردیم تا ببینیم تقدیر و خدای جهان چه تقدیری برایمان رقم زده است.

نکته ادبی: شبگیر به معنای صبح زود و وقت سحر است.