شاهنامه - داستان رستم و اسفندیار

فردوسی

بخش ۲۷

فردوسی

سپیده همانگه ز که بر دمید میان شب تیره اندر چمید

بپوشید رستم سلیح نبرد همی از جهان آفرین یاد کرد

چو آمد بر لشکر نامدار که کین جوید از رزم اسفندیار

بدو گفت برخیز ازین خواب خوش برآویز با رستم کینه کش

چو بشنید آوازش اسفندیار سلیح جهان پیش او گشت خوار

چنین گفت پس با پشوتن که شیر بپیچد ز چنگال مرد دلیر

گمانی نبردم که رستم ز راه به ایوان کشد ببر و گبر و کلاه

همان بارکش رخش زیراندرش ز پیکان نبود ایچ پیدا برش

شنیدم که دستان جادوپرست به هنگام یازد به خورشید دست

چو خشم آرد از جادوان بگذرد برابر نکردم پس این با خرد

پشوتن بدو گفت پر آب چشم که بر دشمنت باد تیمار و خشم

چه بودت که امروز پژمرده ای همانا به شب خواب نشمرده ای

میان جهان این دو یل را چه بود که چندین همی رنج باید فزود

بدانم که بخت تو شد کندرو که کین آورد هر زمان نو به نو

بپوشید جوشن یل اسفندیار بیامد بر رستم نامدار

خروشید چون روی رستم بدید که نام تو باد از جهان ناپدید

فراموش کردی تو سگزی مگر کمان و بر مرد پرخاشخر

ز نیرنگ زالی بدین سان درست وگرنه که پایت همی گور جست

بکوبمت زین گونه امروز یال کزین پس نبیند ترا زنده زال

چنین گفت رستم به اسفندیار که ای سیر ناگشته از کارزار

بترس از جهاندار یزدان پاک خرد را مکن با دل اندر مغاک

من امروز نز بهر جنگ آمدم پی پوزش و نام و ننگ آمدم

تو با من به بیداد کوشی همی دو چشم خرد را بپوشی همی

به خورشید و ماه و به استا و زند که دل را نرانی به راه گزند

نگیری به یاد آن سخنها که رفت وگر پوست بر تن کسی را بکفت

بیابی ببینی یکی خان من روندست کام تو بر جان من

گشایم در گنج دیرینه باز کجا گرد کردم به سال دراز

کنم بار بر بارگیهای خویش به گنجور ده تا براند ز پیش

برابر همی با تو آیم به راه کنم هرچ فرمان دهی پیش شاه

اگر کشتنیم او کشد شایدم همان نیز اگر بند فرمایدم

همی چاره جویم که تا روزگار ترا سیر گرداند از کارزار

نگه کن که دانای پیشی چه گفت که هرگز مباد اختر شوم جفت

چنین داد پاسخ که مرد فریب نیم روز پرخاش و روز نهیب

اگر زنده خواهی که ماند به جای نخستین سخن بند بر نه به پای

از ایوان و خان چند گویی همی رخ آشتی را بشویی همی

دگر باره رستم زبان برگشاد مکن شهریارا ز بیداد یاد

مکن نام من در جهان زشت و خوار که جز بد نیاید ازین کارزار

هزارانت گوهر دهم شاهوار همان یارهٔ زر با گوشوار

هزارانت بنده دهم نوش لب پرستنده باشد ترا روز و شب

هزارت کنیزک دهم خلخی که زیبای تاج اند با فرخی

دگر گنج سام نریمان و زال گشایم به پیش تو ای بی همال

همه پاک پیش تو گرد آورم ز زابلستان نیز مرد آورم

که تا مر ترا نیز فرمان کنند روان را به فرمان گروگان کنند

ازان پس به پیشت پرستارورا دوان با تو آیم بر شهریار

ز دل دور کن شهریارا تو کین مکن دیو را با خرد همنشین

جز از بند دیگر ترا دست هست بمن بر که شاهی و یزدان پرست

که از بند تا جاودان نام بد بماند به من وز تو انجام بد

به رستم چنین گفت اسفندیار که تا چندگویی سخن نابکار

مرا گویی از راه یزدان بگرد ز فرمان شاه جهانبان بگرد

که هرکو ز فرمان شاه جهان بگردد سرآید بدو بر زمان

جز از بند گر کوشش (و) کارزار به پیشم دگرگونه پاسخ میار

به تندی به پاسخ گو نامدار چنین گفت کای پرهنر شهریار

همی خوار داری تو گفتار من به خیره بجویی تو آزار من

چنین داد پاسخ که چند از فریب همانا به تنگ اندر آمد نشیب

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این بخش از شاهنامه حکایتِ تقابل دو جهان‌بینی است؛ رستم، پهلوانِ کهن‌سال و خردمند که به‌دنبال حفظ صلح و آبرو است و اسفندیار، شاهزاده‌ی جوان و متشرعی که گرفتارِ تعصبِ در اطاعت از پدر (شاه) شده است. فضا آکنده از حسرت و اندوهِ تقدیری است که دو قهرمان بزرگ را، برخلاف میلِ قلبی‌شان، به سوی نبردی خونین و فرجام‌ناخوش سوق می‌دهد.

شاعر در این صحنه‌ها، استیصال رستم برای پرهیز از جنگ و غرورِ آمیخته به تعصبِ اسفندیار را با هنرمندی به تصویر کشیده است. رستم با پیشنهاد ثروت و تسلیم شدن، سعی در شکستنِ حصارِ کینه دارد، اما اسفندیار که فرمانِ شاه را هم‌سنگِ فرمانِ خداوند می‌داند، گوشش به هیچ پند و اندرز و پیشنهادِ صلح‌جویانه‌ای بدهکار نیست.

معنای روان

سپیده همانگه ز که بر دمید میان شب تیره اندر چمید

سپیده‌دم از پسِ کوه سر برآورد و روشنایی، آرام‌آرام به دلِ سیاهیِ شب نفوذ کرد.

نکته ادبی: چمیدن به معنای خرامیدن و با ناز و وقار حرکت کردن است.

بپوشید رستم سلیح نبرد همی از جهان آفرین یاد کرد

رستم لباس رزم (جوشن) را پوشید و همواره نام خدای آفریننده جهان را بر زبان می‌آورد و از او یاد می‌کرد.

نکته ادبی: سلیح (سلاح) به معنای جنگ‌افزار و تجهیزات نبرد است.

چو آمد بر لشکر نامدار که کین جوید از رزم اسفندیار

وقتی رستم به نزدیکی لشکر اسفندیار رسید تا انتقام و کینه را از دل او بیرون بکشد و با او روبرو شود.

نکته ادبی: نامدار کنایه از اسفندیار است که در لشکر خود شهرت داشت.

بدو گفت برخیز ازین خواب خوش برآویز با رستم کینه کش

رستم به او گفت: از این خواب خوش برخیز و برای مبارزه با من که جنگجویی کینه‌توز هستم، آماده شو.

نکته ادبی: آویختن در اینجا به معنای درگیر شدن و مبارزه کردن است.

چو بشنید آوازش اسفندیار سلیح جهان پیش او گشت خوار

وقتی اسفندیار صدای رستم را شنید، تمامی تجهیزات جنگیِ جهان در نظرش بی‌ارزش و حقیر آمد (چون خود را بسیار شجاع می‌دید).

نکته ادبی: خوار شدن سلیح، نشان‌دهنده اعتمادبه‌نفس بالای اسفندیار است.

چنین گفت پس با پشوتن که شیر بپیچد ز چنگال مرد دلیر

سپس اسفندیار به برادرش پشوتن گفت: حتی شیرِ بیشه نیز از چنگالِ مردی دلیر همچون من گریزان است و می‌ترسد.

نکته ادبی: اشاره به قدرت و هیبت اسفندیار دارد.

گمانی نبردم که رستم ز راه به ایوان کشد ببر و گبر و کلاه

من هرگز تصور نمی‌کردم که رستم با این همه سابقه، چنین بی‌آبرو شود که تا پای ایوانِ من بیاید و به جنگ با ببر بیان و کلاه‌خودِ من تن دهد.

نکته ادبی: گبر در اینجا به معنای زره یا تن‌پوش جنگی است.

همان بارکش رخش زیراندرش ز پیکان نبود ایچ پیدا برش

همان اسبِ نیرومند او، رخش، زیر پایش بود و از شدت زره و سازوبرگ، حتی جای تیر پیکان بر بدنش دیده نمی‌شد.

نکته ادبی: بارکش استعاره از اسب است.

شنیدم که دستان جادوپرست به هنگام یازد به خورشید دست

شنیده‌ام که دستان (زال، پدر رستم) جادوگر است و چنان قدرتی دارد که هنگامِ طلوع، به خورشید دست می‌یابد (توانایی‌های خارق‌العاده دارد).

نکته ادبی: دستان لقب زال است و جادوپرست اشاره به توانایی‌های افسانه‌ای او دارد.

چو خشم آرد از جادوان بگذرد برابر نکردم پس این با خرد

وقتی رستم خشمگین شود، از هر جادوگری فراتر می‌رود؛ با این وجود، من این مسئله را با عقل و خردِ خودم مقایسه نکردم (یعنی اسیرِ جادوی او نمی‌شوم).

نکته ادبی: تضاد میان خشم و خرد در اندیشه اسفندیار.

پشوتن بدو گفت پر آب چشم که بر دشمنت باد تیمار و خشم

پشوتن با چشمانی اشک‌بار به اسفندیار گفت: امیدوارم تمام رنج و خشمِ روزگار، نصیبِ دشمنانت شود (نه تو).

نکته ادبی: تیمار به معنای اندوه و غم است.

چه بودت که امروز پژمرده ای همانا به شب خواب نشمرده ای

چه شده است که امروز این‌قدر پژمرده و بی‌حوصله هستی؟ گویا شب را خوب نخوابیده‌ای.

نکته ادبی: خواب نشمردن کنایه از بی‌خوابی و ناآرامی است.

میان جهان این دو یل را چه بود که چندین همی رنج باید فزود

میان این دو پهلوانِ نامدار چه اتفاقی افتاده که باید این‌همه سختی و رنج بر خود هموار کنند؟

نکته ادبی: یل به معنای پهلوان و قهرمان است.

بدانم که بخت تو شد کندرو که کین آورد هر زمان نو به نو

می‌دانم که بخت و اقبال تو کند شده (بدشانسی می‌آوری) که مدام کینه‌توزی جدیدی برایت پیش می‌آید.

نکته ادبی: کندرو کنایه از بدشانسی و بداقبالی است.

بپوشید جوشن یل اسفندیار بیامد بر رستم نامدار

اسفندیارِ دلاور، جوشن (زره) را پوشید و نزد رستمِ نامدار آمد.

نکته ادبی: جوشن نوعی زره فلزی است.

خروشید چون روی رستم بدید که نام تو باد از جهان ناپدید

وقتی چهره رستم را دید، فریاد زد که الهی نامت از این جهان محو شود.

نکته ادبی: خروشید نشان‌دهنده خشم شدید اسفندیار است.

فراموش کردی تو سگزی مگر کمان و بر مرد پرخاشخر

ای سگزی (رستم)، آیا یادت رفته که من کمان و شمشیر دارم و با مردی جنگجو طرف هستی؟

نکته ادبی: سگزی لقب منسوب به رستم و خاندان اوست.

ز نیرنگ زالی بدین سان درست وگرنه که پایت همی گور جست

اگر نیرنگِ زال (پدرت) نبود، کار تو تمام بود و پاهایت در گور بود (مرده بودی).

نکته ادبی: گور جستن کنایه از مرگ و مدفون شدن است.

بکوبمت زین گونه امروز یال کزین پس نبیند ترا زنده زال

امروز چنان تو را بکوبم که از این پس زال (پدرت) دیگر تو را زنده نبیند.

نکته ادبی: یال به معنای گردن و کتف است، اما در اینجا نماد قدرت جسمانی است.

چنین گفت رستم به اسفندیار که ای سیر ناگشته از کارزار

رستم به اسفندیار گفت: ای کسی که هنوز از جنگ سیر نشده‌ای (جنگ‌طلب).

نکته ادبی: سیر نگشتن کنایه از جنگ‌جویی و عطش برای نبرد است.

بترس از جهاندار یزدان پاک خرد را مکن با دل اندر مغاک

از خداوندِ پاکِ جهان‌دار بترس و خرد و دانش خود را در چاهِ ناآگاهی دفن نکن.

نکته ادبی: مغاک به معنای چاه و گودال عمیق است.

من امروز نز بهر جنگ آمدم پی پوزش و نام و ننگ آمدم

من امروز برای جنگیدن نیامده‌ام، بلکه برای پوزش‌خواهی و حفظ آبرو و شرافتم آمده‌ام.

نکته ادبی: نام و ننگ در شاهنامه به معنای اعتبار و حیثیت پهلوان است.

تو با من به بیداد کوشی همی دو چشم خرد را بپوشی همی

تو با من به ستم می‌جنگی و چشمانِ بصیرت و عقلت را بسته‌ای.

نکته ادبی: بیداد کوشیدن یعنی ظلم کردن و اصرار بر ناحق.

به خورشید و ماه و به استا و زند که دل را نرانی به راه گزند

تو را به خورشید و ماه و کتاب‌های مقدس (اوستا و زند) قسم می‌دهم که دلت را به سمتِ کارهای زشت و آزاردهنده نکشانی.

نکته ادبی: اوستا و زند متون مقدس زرتشتیان هستند که برای سوگند خوردن به کار می‌رفته‌اند.

نگیری به یاد آن سخنها که رفت وگر پوست بر تن کسی را بکفت

آن حرف‌هایی که در گذشته پیش آمد را به یاد نیاور، حتی اگر این سخنان، پوستِ کسی را (از شدت ناراحتی) پاره کرده باشد.

نکته ادبی: پوست بر تن کسی شکافتن کنایه از نهایتِ خشم و دردِ روحی است.

بیابی ببینی یکی خان من روندست کام تو بر جان من

بیا و به خانه من برو، کامِ تو بر جانِ من رواست (هر چه بخواهی، حتی جانم را می‌دهم).

نکته ادبی: کام روا بودن کنایه از پذیرشِ تمام خواسته‌های طرف مقابل است.

گشایم در گنج دیرینه باز کجا گرد کردم به سال دراز

درهای گنجینه‌های قدیمی‌ام را که طی سال‌های طولانی جمع‌آوری کرده‌ام، به روی تو باز می‌کنم.

نکته ادبی: گنج دیرینه نماد ثروت و حاصل عمرِ رستم است.

کنم بار بر بارگیهای خویش به گنجور ده تا براند ز پیش

این ثروت را بر اسب‌هایم بار می‌کنم و به گنجورت (خزانه‌دارت) می‌دهم تا آن‌ها را با خود ببرد.

نکته ادبی: بارگی به معنای اسبِ تنومند و جنگی است.

برابر همی با تو آیم به راه کنم هرچ فرمان دهی پیش شاه

من هم با تو همراه می‌شوم و هر چه فرمان بدهی، نزد شاه انجام می‌دهم.

نکته ادبی: فرمان دادنِ پیشِ شاه اشاره به اطاعتِ محض از گشتاسب است.

اگر کشتنیم او کشد شایدم همان نیز اگر بند فرمایدم

اگر کشتنِ من شایسته است، مرا بکش؛ اگر هم حکم به زنجیر کردنم می‌دهی، همان را انجام ده.

نکته ادبی: شایستن در اینجا به معنای روا بودن و سزاوار بودن است.

همی چاره جویم که تا روزگار ترا سیر گرداند از کارزار

من فقط به دنبال چاره‌ای هستم تا روزگار، تو را از جنگیدن سیر کند و منصرف شوی.

نکته ادبی: کارزار به معنای میدان جنگ است.

نگه کن که دانای پیشی چه گفت که هرگز مباد اختر شوم جفت

نگاه کن که دانایانِ قدیم چه گفتند: هیچ‌گاه با بختِ بد و شوم هم‌سفر نشو.

نکته ادبی: اختر شوم استعاره از سرنوشتِ بد و اقبالِ سیاه است.

چنین داد پاسخ که مرد فریب نیم روز پرخاش و روز نهیب

اسفندیار پاسخ داد: من مردِ فریب‌خوردن در میانه میدانِ نبرد و روزِ وحشت‌ناک نیستم.

نکته ادبی: نهیب به معنای هیاهو و ترسِ ناشی از جنگ است.

اگر زنده خواهی که ماند به جای نخستین سخن بند بر نه به پای

اگر می‌خواهی زنده بمانی، اولین قدم این است که خودت را تسلیم کنی و به بند بکشی.

نکته ادبی: بند بر پای نهادن کنایه از تسلیم شدن و تن دادن به اسارت است.

از ایوان و خان چند گویی همی رخ آشتی را بشویی همی

چرا این‌قدر از خانه و اموالت حرف می‌زنی؟ تو با این پیشنهادها، راهِ آشتی را بر خود می‌بندی.

نکته ادبی: رخِ آشتی را شستن کنایه از نابود کردنِ امید به صلح است.

دگر باره رستم زبان برگشاد مکن شهریارا ز بیداد یاد

رستم دوباره زبان گشود و گفت: ای شهریار، از ستم و بیداد حرف نزن.

نکته ادبی: شهریار در اینجا خطابِ محترمانه به اسفندیار است.

مکن نام من در جهان زشت و خوار که جز بد نیاید ازین کارزار

نامِ مرا در جهان زشت و خوار نکن، چرا که از این جنگ، نتیجه‌ای جز شر و بدی حاصل نمی‌شود.

نکته ادبی: کارزار به معنای نبردِ بی‌حاصل است.

هزارانت گوهر دهم شاهوار همان یارهٔ زر با گوشوار

هزاران جواهرِ گران‌بها و بازوبندهای طلا و گوشواره‌های باارزش به تو هدیه می‌دهم.

نکته ادبی: یاره به معنای بازوبند یا دستبندِ زرین است.

هزارانت بنده دهم نوش لب پرستنده باشد ترا روز و شب

هزاران غلام و پرستار که همیشه در خدمت تو باشند، به تو می‌بخشم.

نکته ادبی: نوش‌لب وصفِ پرستارانِ جوان و زیباست.

هزارت کنیزک دهم خلخی که زیبای تاج اند با فرخی

هزاران کنیزِ زیباروی از سرزمین خلخ به تو پیشکش می‌کنم که شایسته تاج و پادشاهی هستند.

نکته ادبی: خلخ نام منطقه‌ای در چین که به زیباییِ مردمش شهره بوده.

دگر گنج سام نریمان و زال گشایم به پیش تو ای بی همال

علاوه بر این، تمام گنج‌های سام و نریمان و زال (اجدادم) را برای تو ای بی‌همتا باز می‌کنم.

نکته ادبی: بی‌همال به معنای بی‌همتا و یگانه است.

همه پاک پیش تو گرد آورم ز زابلستان نیز مرد آورم

همه این ثروت‌ها را پاک و خالص نزد تو می‌آورم و حتی از زابلستان نیرو و سپاهی برایت فراهم می‌کنم.

نکته ادبی: زابلستان سرزمین اصلی رستم و خاندان اوست.

که تا مر ترا نیز فرمان کنند روان را به فرمان گروگان کنند

تا همه آن‌ها از تو فرمان‌برداری کنند و جانشان را گروگانِ دستوراتِ تو بگذارند.

نکته ادبی: روان را گروگان کردن کنایه از وفاداریِ کامل است.

ازان پس به پیشت پرستارورا دوان با تو آیم بر شهریار

سپس با حضورِ این پرستاران، با شتاب به نزدِ شاه (گشتاسب) می‌آیم تا از تو دفاع کنم.

نکته ادبی: پرستاروار به معنای خادم‌گونه است.

ز دل دور کن شهریارا تو کین مکن دیو را با خرد همنشین

ای شهریار، کینه را از دلت بیرون کن و شیطان را هم‌نشینِ عقل و خردِ خود نکن.

نکته ادبی: دیو نمادِ خشم و وسوسه‌های شیطانی است.

جز از بند دیگر ترا دست هست بمن بر که شاهی و یزدان پرست

تو غیر از بند و زنجیر، راه‌های دیگری هم برای دسترسی به من داری، چرا که تو شاهزاده‌ای و خداپرست هستی.

نکته ادبی: دست داشتن به معنای قدرت و اختیار داشتن است.

که از بند تا جاودان نام بد بماند به من وز تو انجام بد

زیرا اگر مرا به بند بکشی، تا ابد نامِ بدی از این ماجرا برای من و تو در تاریخ باقی خواهد ماند.

نکته ادبی: انجام بد اشاره به فرجامِ شوم و بدنامیِ پس از مرگ است.

به رستم چنین گفت اسفندیار که تا چندگویی سخن نابکار

اسفندیار به رستم گفت: تا کی می‌خواهی این حرف‌های بی‌هوده را بزنی؟

نکته ادبی: سخن نابکار کنایه از حرف‌های بیهوده و ناپسند است.

مرا گویی از راه یزدان بگرد ز فرمان شاه جهانبان بگرد

از من می‌خواهی که از راهِ خدا بازگردم و از فرمانِ شاهِ جهان‌بان (گشتاسب) سرپیچی کنم؟

نکته ادبی: جهان‌بان لقبِ گشتاسب است که اسفندیار او را سایه خدا می‌داند.

که هرکو ز فرمان شاه جهان بگردد سرآید بدو بر زمان

هر کس که از فرمانِ شاهِ جهان سرپیچی کند، عمرش به پایان می‌رسد و مرگش فرا می‌رسد.

نکته ادبی: سرآمدنِ زمان کنایه از مرگ و پایانِ زندگی است.

جز از بند گر کوشش (و) کارزار به پیشم دگرگونه پاسخ میار

جز در بند کشیدن یا آغاز میدان نبرد، هیچ پاسخ دیگری برای من نیاور و در پی راهی غیر از این دو نباش.

نکته ادبی: بند و کارزار به عنوان دو گزینه نهایی برای پایانِ یک اختلاف مطرح شده است که نشان‌دهنده قاطعیت گوینده است.

به تندی به پاسخ گو نامدار چنین گفت کای پرهنر شهریار

آن نامدار و پهلوانِ سرافراز با خشم و تندی در پاسخ گفت: ای پادشاهی که از دانش و هنر بهره‌مندی.

نکته ادبی: نامدار صفتی است که بر جایگاه والای اجتماعی شخصیت دلالت دارد و پرهنر شهریار نوعی خطاب احترام‌آمیز اما آمیخته با طعنه است.

همی خوار داری تو گفتار من به خیره بجویی تو آزار من

تو سخنان مرا بی‌ارزش می‌شماری و بیهوده در پی آن هستی که به من آسیبی برسانی یا مرا بیازاری.

نکته ادبی: خوار داشتن به معنای تحقیر کردن و نادیده انگاشتنِ مقامِ گوینده و به خیره به معنای بیهوده و بی‌دلیل است.

چنین داد پاسخ که چند از فریب همانا به تنگ اندر آمد نشیب

او این‌گونه پاسخ داد که تا کی می‌خواهی به فریب‌کاری ادامه دهی؟ گویی کار از کار گذشته و زمانِ رویارویی و تنگنا فرا رسیده است.

نکته ادبی: به تنگ اندر آمد نشیب کنایه از به پایان رسیدنِ فرصت‌ها و نزدیک شدن به موقعیتِ دشوار و ناگزیر است.