شاهنامه - داستان رستم و اسفندیار

فردوسی

بخش ۲۰

فردوسی

چو رستم بدر شد ز پرده سرای زمانی همی بود بر در به پای

به کریاس گفت ای سرای امید خنک روز کاندر تو بد جمشید

همایون بدی گاه کاوس کی همان روز کیخسرو نیک پی

در فرهی بر تو اکنون ببست که بر تخت تو ناسزایی نشست

شنید این سخنها یل اسفندیار پیاده بیامد بر نامدار

به رستم چنین گفت کای سرگرای چرا تیز گشتی به پرده سرای

سزد گر برین بوم زابلستان نهد دانشی نام غلغلستان

که مهمان چو سیر آید از میزبان به زشتی برد نام پالیزبان

سراپرده را گفت بد روزگار که جمشید را داشتی بر کنار

همان روز کز بهر کاوس شاه بدی پرده و سایهٔ بارگاه

کجا راه یزدان همی بازجست همی خواستی اختران را درست

زمین زو سراسر پرآشوب بود پر از خنجر و غارت و چوب بود

کنون مایه دار تو گشتاسپ است به پیش وی اندر چو جاماسپ است

نشسته به یک دست او زردهشت که با زند واست آمدست از بهشت

به دیگر پشوتن گو نیک مرد چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

به پیش اندرون فرخ اسفندیار کزو شاد شد گردش روزگار

دل نیک مردان بدو زنده شد بد از بیم شمشیر او بنده شد

بیامد بدر پهلوان سوار پس اندر همی دیدش اسفندیار

چو برگشت ازو با پشوتن بگفت که مردی و گردی نشاید نهفت

ندیدم بدین گونه اسپ و سوار ندانم که چون خیزد از کارزار

یکی ژنده پیل است بر کوه گنگ اگر با سلیح اندر آید به جنگ

اگر با سلیح نبردی بود همانا که آیین مردی بود

به بالا همی بگذرد فر و زیب بترسم که فردا ببیند نشیب

همی سوزد از مهر فرش دلم ز فرمان دادار دل نگسلم

چو فردا بیاید به آوردگاه کنم روز روشن بروبر سیاه

پشوتن بدو گفت بشنو سخن همی گویمت ای برادر مکن

ترا گفتم و بیش گویم همی که از راستی دل نشویم همی

میازار کس را که آزاد مرد سر اندر نیارد به آزار و درد

بخسب امشب و بامداد پگاه برو تا به ایوان او بی سپاه

بایوان او روز فرخ کنیم سخن هرچ گویند پاسخ کنیم

همه کار نیکوست زو در جهان میان کهان و میان مهان

همی سر نپیچد ز فرمان تو دلش راست بینم به پیمان تو

تو با او چه گویی به کین و به خشم بشوی از دلت کین وز خشم چشم

یکی پاسخ آوردش اسفندیار که بر گوشهٔ گلستان رست خار

چنین گفت کز مردم پاک دین همانا نزیبد که گوید چنین

گر ایدونک دستور ایران توی دل و گوش و چشم دلیران توی

همی خوب داری چنین راه را خرد را و آزردن شاه را

همه رنج و تیمار ما باد گشت همان دین زردشت بیداد گشت

که گوید که هر کو ز فرمان شاه بپیچد به دوزخ بود جایگاه

مرا چند گویی گنهکار شو ز گفتار گشتاسپ بیزار شو

تو گویی و من خود چنین کی کنم که از رای و فرمان او پی کنم

گر ایدونک ترسی همی از تنم من امروز ترس ترا بشکنم

کسی بی زمانه به گیتی نمرد نمرد آنک نام بزرگی ببرد

تو فردا ببینی که بر دشت جنگ چه کار آورم پیش چنگی پلنگ

پشوتن بدو گفت کای نامدار چنین چند گویی تو از کارزار

که تا تو رسیدی به تیر و کمان نبد بر تو ابلیس را این گمان

به دل دیو را راه دادی کنون همی نشنوی پند این رهنمون

دلت خیره بینم همی پر ستیز کنون هرچ گفتم همه ریزریز

چگونه کنم ترس را از دلم بدین سان کز اندیشه ها بگسلم

دو جنگی دو شیر و دو مرد دلیر چه دانم که پشت که آید به زیر

ورا نامور هیچ پاسخ نداد دلش گشت پر درد و سر پر ز باد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این بخش از حماسه، صحنه‌ی تقابل اندیشه و تضاد دو جهان‌بینی متفاوت است؛ رستم به عنوان نماد پهلوانی کهن و مدافع استقلال و شکوه گذشته، در برابر اسفندیار قرار می‌گیرد که نماینده‌ی دین نوظهور و قدرت مطلقه‌ی پادشاهی است. این گفتگو فراتر از یک رویارویی معمولی، نمایانگر برخورد سنت و تجدد در بستر سیاسی آن روزگار است که به فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر می‌انجامد.

تنش میان خشم و تعصبِ اسفندیار و خردِ اعتدال‌گرای پشوتن، بار دراماتیک این بخش را افزایش داده است. اسفندیار که مسحور قدرت و ایمان خویش است، از درک جایگاه رستم ناتوان می‌ماند و برادرش را به ضعف متهم می‌کند. این فضای پر از تهدید و تقابل، بستری را فراهم می‌آورد تا مخاطب ناگزیر بودنِ فرجامِ تلخِ این درگیری را درک کند.

معنای روان

چو رستم بدر شد ز پرده سرای زمانی همی بود بر در به پای

زمانی که رستم از خیمه‌گاه بزرگ و باشکوه خود خارج شد، برای لحظاتی در کنار درگاه آن ایستاد.

نکته ادبی: پرده‌سرای: استعاره از خیمه‌گاه یا جایگاه باشکوه و دربارِ پهلوان که با پرده‌های مجلل پوشیده شده است.

به کریاس گفت ای سرای امید خنک روز کاندر تو بد جمشید

رستم به خیمه خطاب کرد و گفت: ای خانه امید، چه روزگار خجسته‌ای بود وقتی جمشید در تو اقامت داشت.

نکته ادبی: کریاس: به معنی رواق یا درگاه خانه است؛ خنک: در اینجا به معنای خوشایند و مبارک است.

همایون بدی گاه کاوس کی همان روز کیخسرو نیک پی

همان‌قدر که دوران پادشاهی کاوس کی مبارک و باشکوه بود، دوران پادشاهی کیخسرو نیز با سعادت و نیک‌اختر همراه بود.

نکته ادبی: نیک‌پی: کسی که گام‌هایش مبارک است و منشأ خیر و برکت است.

در فرهی بر تو اکنون ببست که بر تخت تو ناسزایی نشست

اکنون راهِ شکوه و خرد بر تو بسته شده است، چرا که شخص ناشایستی بر جایگاهِ (تخت) تو تکیه زده است.

نکته ادبی: فرهی: به معنای شکوه، بزرگی و دانش است. اشاره به زوال تدبیر در دربار دارد.

شنید این سخنها یل اسفندیار پیاده بیامد بر نامدار

اسفندیارِ دلاور این سخنان تند را شنید و با پای پیاده به سمت آن پهلوان نامدار (رستم) آمد.

نکته ادبی: یل: به معنای پهلوان، دلاور و گرد است.

به رستم چنین گفت کای سرگرای چرا تیز گشتی به پرده سرای

اسفندیار به رستم گفت: ای سرکش و مغرور، چرا نسبت به این بارگاه و خیمه‌گاهِ ما این‌گونه تند و خشمگین شدی؟

نکته ادبی: سرگرای: به معنای فرد سرکش یا کسی که بر سرِ رایِ خود ایستاده است.

سزد گر برین بوم زابلستان نهد دانشی نام غلغلستان

شایسته است که این سرزمین زابلستان را، سرزمین آشوب و هیاهو (غلغلستان) بنامند.

نکته ادبی: غلغلستان: ترکیبی است که شاعر برای استهزا ساخته تا زابلستان را به جایگاهِ داد و ستدِ خرد، به جایگاهِ داد و فریاد تبدیل کند.

که مهمان چو سیر آید از میزبان به زشتی برد نام پالیزبان

زیرا هرگاه مهمان از دست میزبان دل‌زده و سیر شود، ناگزیر نام و اعتبار باغبان (میزبان) را به زشتی یاد می‌کند.

نکته ادبی: پالیزبان: باغبان؛ در اینجا کنایه از میزبان و حاکمِ سرزمین است.

سراپرده را گفت بد روزگار که جمشید را داشتی بر کنار

رستم به خیمه‌گاه گفت: چه روزگار بدی بر تو گذشت که زمانی جمشید را در آغوش داشت و اکنون جایگاه این نااهلان شده است.

نکته ادبی: بر کنار داشتن: کنایه از در بر گرفتن و گرامی داشتن است.

همان روز کز بهر کاوس شاه بدی پرده و سایهٔ بارگاه

همان زمانی که برای کاوس شاه، این خیمه و سایه‌بانِ بارگاه (محل استقرار) بود.

نکته ادبی: سایه بارگاه: کنایه از محل استقرار پادشاه و ارج و قرب آن مکان است.

کجا راه یزدان همی بازجست همی خواستی اختران را درست

پادشاهی که همواره در پی شناختِ راهِ یزدان بود و می‌خواست حقیقتِ ستارگان و سرنوشت را به درستی دریابد.

نکته ادبی: اختران را درست جستن: کنایه از علم نجوم و آگاهی از تقدیرات است.

زمین زو سراسر پرآشوب بود پر از خنجر و غارت و چوب بود

در آن روزگار زمین از آشوب پر بود و همه‌جا مملو از سلاح و غارت و خشونت بود.

نکته ادبی: چوب: در متون کهن علاوه بر معنای درخت، به ابزار جنگی یا سلاح سرد نیز اشاره دارد.

کنون مایه دار تو گشتاسپ است به پیش وی اندر چو جاماسپ است

اما اکنون حامی و پشتیبان تو گشتاسپ است که در کنار او جاماسپ، وزیرِ دانا، قرار دارد.

نکته ادبی: مایه‌دار: به معنای پشتیبان، حامی و کسی که دارایی و اقتدار دارد.

نشسته به یک دست او زردهشت که با زند واست آمدست از بهشت

و در یک سوی او زرتشت نشسته است که با کتاب مقدس (زند و اوستا) از بهشت نزد او آمده است.

نکته ادبی: زند و است: اشاره به متون مذهبی زرتشتی دارد.

به دیگر پشوتن گو نیک مرد چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

و در سوی دیگر پشوتن نشسته است که مردی است نیک‌نهاد و سرد و گرمِ روزگار را چشیده است.

نکته ادبی: سرد و گرم چشیدن: کنایه از تجربه‌اندوزی در سختی‌ها و آسانی‌های روزگار است.

به پیش اندرون فرخ اسفندیار کزو شاد شد گردش روزگار

و در پیشاپیش همه، اسفندیارِ فرخنده قرار دارد که گردش روزگار به واسطه او شادمان و پررونق شده است.

نکته ادبی: گردش روزگار: استعاره از رویدادهای زمانه و وضعیت عمومی جامعه است.

دل نیک مردان بدو زنده شد بد از بیم شمشیر او بنده شد

به واسطه او جانِ مردانِ نیک زنده شد و کسانی که از بیمِ شمشیرش ترسیده بودند، مطیع و بنده او گشتند.

نکته ادبی: بنده شدن: استعاره از پذیرش اقتدار و حاکمیت اسفندیار است.

بیامد بدر پهلوان سوار پس اندر همی دیدش اسفندیار

رستمِ پهلوان سوار بر اسب بیرون آمد و اسفندیار که در پی او بود، او را نظاره می‌کرد.

نکته ادبی: پس اندر همی دیدش: به معنای زیر نظر گرفتن حرکات و رفتار رستم است.

چو برگشت ازو با پشوتن بگفت که مردی و گردی نشاید نهفت

وقتی اسفندیار از نزد رستم بازگشت، به پشوتن گفت: مردانگی و دلیریِ این پهلوان را نمی‌توان نادیده گرفت.

نکته ادبی: گردی: به معنی پهلوانی، شجاعت و جوانمردی است.

ندیدم بدین گونه اسپ و سوار ندانم که چون خیزد از کارزار

مانند این اسب و سوار (رستم) تا به حال ندیده‌ام و نمی‌دانم که اگر به میدان نبرد بیاید، چه پیش خواهد آمد.

نکته ادبی: کارزار: میدان نبرد و جنگ.

یکی ژنده پیل است بر کوه گنگ اگر با سلیح اندر آید به جنگ

او مانند فیلِ بزرگی است بر کوه گنگ که اگر با تجهیزات کامل به میدان نبرد بیاید، شکست‌ناپذیر است.

نکته ادبی: ژنده پیل: استعاره از پهلوانی عظیم‌الجثه و نیرومند است.

اگر با سلیح نبردی بود همانا که آیین مردی بود

اگر او با زره و سلاح کامل به نبرد بپردازد، این نشان‌دهنده‌ی آیین و رسمِ جوانمردی است.

نکته ادبی: سلیح: سلاح و ادوات جنگی.

به بالا همی بگذرد فر و زیب بترسم که فردا ببیند نشیب

بزرگی و شکوه در وجود او موج می‌زند، اما بیم آن دارم که فردا در میدان نبرد دچار شکست شود.

نکته ادبی: نشیب: در اینجا کنایه از افول، سقوط و شکست در نبرد است.

همی سوزد از مهر فرش دلم ز فرمان دادار دل نگسلم

دلم از مهرِ او می‌سوزد، اما نمی‌توانم از فرمان خدای (و شاه) سرپیچی کنم.

نکته ادبی: دادار: ایزد یا پروردگار.

چو فردا بیاید به آوردگاه کنم روز روشن بروبر سیاه

هنگامی که فردا به میدان جنگ بیاییم، روز روشن را برای او تیره و تار خواهم کرد.

نکته ادبی: روز روشن را بر او سیاه کردن: کنایه از به هلاکت رساندن یا شکست سخت دادن است.

پشوتن بدو گفت بشنو سخن همی گویمت ای برادر مکن

پشوتن به او گفت: سخن مرا بشنو؛ ای برادر، از این تصمیم (جنگ) پرهیز کن.

نکته ادبی: مکن: در اینجا به معنای پرهیز کردن از انجام عملِ ستیزه‌جویی است.

ترا گفتم و بیش گویم همی که از راستی دل نشویم همی

پیش‌تر به تو گفتم و باز هم می‌گویم که از مسیر راستی و درستی دلم را نمی‌شویم (دست برنمی‌دارم).

نکته ادبی: دل شستن: کنایه از فراموش کردن یا دست کشیدن از اعتقاد یا کاری است.

میازار کس را که آزاد مرد سر اندر نیارد به آزار و درد

هیچ‌کس را آزار مده؛ زیرا مرد آزاد و آزاده، هرگز سر خود را به بندِ آزار و ظلمِ دیگران نمی‌سپارد.

نکته ادبی: آزاد مرد: انسانی که زیر بارِ ظلم نمی‌رود و دارای عزت نفس است.

بخسب امشب و بامداد پگاه برو تا به ایوان او بی سپاه

امشب را بخواب و صبح زود، بدون سپاه و تنها به ایوان و بارگاه او برو.

نکته ادبی: بامداد پگاه: صبح خیلی زود.

بایوان او روز فرخ کنیم سخن هرچ گویند پاسخ کنیم

در ایوان او روز فرخنده‌ای را آغاز می‌کنیم و به هر سخنی که بگویند، پاسخ مناسب می‌دهیم.

نکته ادبی: روز فرخ کردن: کنایه از ایجاد فضای صلح و دوستی است.

همه کار نیکوست زو در جهان میان کهان و میان مهان

از او (رستم) در این جهان کارهای نیک بسیاری سر زده است، چه برای بزرگان و چه برای کوچکان.

نکته ادبی: کهان و مهان: خردسالان و بزرگان؛ کنایه از تمام اقشار جامعه.

همی سر نپیچد ز فرمان تو دلش راست بینم به پیمان تو

او هرگز از فرمان تو سر نمی‌پیچد و من دل او را نسبت به عهد و پیمان با تو صادق می‌بینم.

نکته ادبی: سر پیچیدن: کنایه از نافرمانی و سرکشی است.

تو با او چه گویی به کین و به خشم بشوی از دلت کین وز خشم چشم

تو چرا با کینه‌توزی و خشم با او سخن می‌گویی؟ کینه و خشم را از دلت پاک کن.

نکته ادبی: شستن چشم از کین: کنایه از زدودن حس انتقام و دشمنی است.

یکی پاسخ آوردش اسفندیار که بر گوشهٔ گلستان رست خار

اسفندیار در پاسخ گفت: خار در گوشه گلستان رشد کرده است (رستم را به خار تشبیه کرد که در گلستان ایران روییده است).

نکته ادبی: خار و گلستان: استعاره از تضاد میان رستم (به زعم اسفندیار مخل) و شکوه دین و دولت است.

چنین گفت کز مردم پاک دین همانا نزیبد که گوید چنین

گفت که از یک فرد دیندار و پاک، شایسته نیست که چنین سخنان سستی بر زبان آورد.

نکته ادبی: پاک دین: اشاره به پیروان آیین زرتشت.

گر ایدونک دستور ایران توی دل و گوش و چشم دلیران توی

اگر تو دستور (وزیر یا رایزن) ایران هستی و گوش و چشمِ دلاوران به توست (یعنی از تو پیروی می‌کنند).

نکته ادبی: دستور: وزیر یا مشاور ارشد پادشاه.

همی خوب داری چنین راه را خرد را و آزردن شاه را

چگونه چنین راهی را (دوستی با رستم) تأیید می‌کنی و خرد و آزردن شاه را جایز می‌شماری؟

نکته ادبی: خرد: در اینجا به معنای عقل و تدبیر است که اسفندیار معتقد است پشوتن آن را در برابر شاه نادیده گرفته است.

همه رنج و تیمار ما باد گشت همان دین زردشت بیداد گشت

اگر چنین کنی، تمام رنج و تلاش ما بر باد می‌رود و آیین زرتشت نیز از بین می‌رود.

نکته ادبی: باد گشتن: کنایه از به هدر رفتن و نابود شدن است.

که گوید که هر کو ز فرمان شاه بپیچد به دوزخ بود جایگاه

چه کسی می‌گوید که هر کس از فرمان شاه سرپیچی کند، جایگاهش در دوزخ است؟

نکته ادبی: فرمان شاه: در اینجا با فرمان الهی پیوند خورده است.

مرا چند گویی گنهکار شو ز گفتار گشتاسپ بیزار شو

چرا مدام به من می‌گویی که گناهکار شوم و از دستور گشتاسپ بیزار باشم؟

نکته ادبی: گنهکار شدن: کنایه از نافرمانی از شاه که نزد اسفندیار گناه محسوب می‌شود.

تو گویی و من خود چنین کی کنم که از رای و فرمان او پی کنم

تو این‌گونه می‌گویی، اما من چگونه می‌توانم از رای و فرمان پادشاه دست بردارم؟

نکته ادبی: پی کردن: در اینجا به معنای بریدن یا گسستن رابطه است.

گر ایدونک ترسی همی از تنم من امروز ترس ترا بشکنم

اگر تو از تنِ من (جنگ) می‌ترسی، من امروز ترس تو را از بین خواهم برد.

نکته ادبی: ترس شکستن: کنایه از نترسیدن یا غلبه بر ترس است.

کسی بی زمانه به گیتی نمرد نمرد آنک نام بزرگی ببرد

هیچ‌کس بدون رسیدنِ زمانِ مرگش از دنیا نرفته است، اما کسی که نام بزرگی از خود به جای گذاشته، هرگز نمی‌میرد.

نکته ادبی: بی‌زمانه نمردن: اشاره به تقدیرگرایی و این باور که مرگ تنها در زمان مقرر می‌آید.

تو فردا ببینی که بر دشت جنگ چه کار آورم پیش چنگی پلنگ

تو فردا در دشت نبرد خواهی دید که با این جنگجوی پلنگ‌مانند چه خواهم کرد.

نکته ادبی: چنگی پلنگ: کنایه از رستم است که به دلیری و قدرت به پلنگ تشبیه شده است.

پشوتن بدو گفت کای نامدار چنین چند گویی تو از کارزار

پشوتن به او گفت: ای نامدار، چرا این‌گونه از نبرد سخن می‌گویی؟

نکته ادبی: نامدار: صفت تعظیمی برای اسفندیار.

که تا تو رسیدی به تیر و کمان نبد بر تو ابلیس را این گمان

زمانی که تو هنوز به سنِ تیر و کمان‌داری نرسیده بودی، ابلیس چنین گمانی (غرور) را در تو راه نداده بود.

نکته ادبی: تیر و کمان: کنایه از سن بلوغ و توانایی جنگاوری.

به دل دیو را راه دادی کنون همی نشنوی پند این رهنمون

اکنون راه را برای دیو (غرور و خشم) در دلت باز کرده‌ای و پندِ این راهنما (من) را نمی‌شنوی.

نکته ادبی: دیو: نماد غرور، خشم و دوری از خرد است.

دلت خیره بینم همی پر ستیز کنون هرچ گفتم همه ریزریز

دلت را پر از ستیز می‌بینم؛ اکنون هر چه گفتم را نادیده بگیر و به فراموشی بسپار.

نکته ادبی: خیره: به معنای مبهوت، سرگشته یا کسی که بی‌محابا عمل می‌کند.

چگونه کنم ترس را از دلم بدین سان کز اندیشه ها بگسلم

چگونه می‌توانم این ترس را از دلم بیرون کنم، همان‌طور که تو از تمام اندیشه‌های منطقی جدا شدی؟

نکته ادبی: گسستن از اندیشه: کنایه از بی‌خردی و لجاجت است.

دو جنگی دو شیر و دو مرد دلیر چه دانم که پشت که آید به زیر

دو جنگجو، دو شیر و دو مرد دلاور در برابر هم هستند؛ چه کسی می‌داند که پشتِ کدام‌یک به خاک خواهد رسید؟

نکته ادبی: پشت به زیر آمدن: کنایه از شکست خوردن و مغلوب شدن در نبرد تن‌به‌تن است.

ورا نامور هیچ پاسخ نداد دلش گشت پر درد و سر پر ز باد

در نتیجه این بی‌توجهی، قلبش از اندوهِ ناشی از ناکامی به درد آمد و سرش از شدت خشم یا غرورِ بیهوده، لبریز گشت.

نکته ادبی: ترکیب 'سر پر ز باد داشتن' کنایه‌ای کهن در زبان فارسی است که به معنای گرفتار شدن در دام خشم، تکبر، غرور یا بی‌خردیِ ناشی از هیجان است.