شاهنامه - داستان هفتخوان اسفندیار

فردوسی

بخش ۶

فردوسی

جهانجوی پیش جهان آفرین بمالید چندی رخ اندر زمین

بران بیشه اندر سراپرده زد نهادند خوانی چنانچون سزد

به دژخیم فرمود پس شهریار که آرند بدبخت را بسته خوار

ببردند پیش یل اسفندیار چو دیدار او دید پس شهریار

سه جام می خسروانیش داد ببد گرگسار از می لعل شاد

بدو گفت کای ترک برگشته بخت سر پیر جادو ببین از درخت

که گفتی که لشکر به دریا برد سر خویش را بر ثریا برد

دگر منزل اکنون چه بینم شگفت کزین جادو اندازه باید گرفت

چنین داد پاسخ ورا گرگسار که ای پیل جنگی گه کارزار

بدین منزلت کار دشوارتر گراینده تر باش و بیدارتر

یکی کوه بینی سراندر هوا برو بر یکی مرغ فرمانروا

که سیمرغ گوید ورا کارجوی چو پرنده کوهیست پیکارجوی

اگر پیل بیند برآرد به ابر ز دریا نهنگ و به خشکی هژبر

نبیند ز برداشتن هیچ رنج تو او را چو گرگ و چو جادو مسنج

دو بچه است با او به بالای او همان رای پیوسته با رای او

چو او بر هوا رفت و گسترد پر ندارد زمین هوش و خورشید فر

اگر بازگردی بود سودمند نیازی به سیمرغ و کوه بلند

ازو در بخندید و گفت ای شگفت به پیکان بدوزم من او را دو کفت

ببرم به شمشیر هندی برش به خاک اندر آرم ز بالا سرش

چو خورشید تابنده بنمود پشت دل خاور از پشت او شد درشت

سر جنگجویان سپه برگرفت سخنهای سیمرغ در سر گرفت

همه شب همی راند با خود گروه چو خورشید تابان برآمد ز کوه

چراغ زمان و زمین تازه کرد در و دشت بر دیگر اندازه کرد

همان اسپ و گردون و صندوق برد سپه را به سالار لشکر سپرد

همی رفت چون باد فرمانروا یکی کوه دیدش سراندر هوا

بران سایه بر اسپ و گردون بداشت روان را به اندیشه اندر گماشت

همی آفرین خواند بر یک خدای که گیتی به فرمان او شد به پای

چو سیمرغ از دور صندوق دید پسش لشکر و نالهٔ بوق دید

ز کوه اندر آمد چو ابری سیاه نه خورشید بد نیز روشن نه ماه

بدان بد که گردون بگیرد به چنگ بران سان که نخچیر گیرد پلنگ

بران تیغها زد دو پا و دو پر نماند ایچ سیمرغ را زیب و فر

به چنگ و به منقار چندی تپید چو تنگ اندر آمد فرو آرمید

چو دیدند سیمرغ را بچگان خروشان و خون از دو دیده چکان

چنان بردمیدند ازان جایگاه که از سهمشان دیده گم کرد راه

چو سیمرغ زان تیغها گشت سست به خوناب صندوق و گردون بشست

ز صندوق بیرون شد اسفندیار بغرید با آلت کارزار

زره در بر و تیغ هندی به چنگ چه زود آورد مرغ پیش نهنگ

همی زد برو تیغ تا پاره گشت چنان چاره گر مرغ بیچاره گشت

بیامد به پیش خداوند ماه که او داد بر هر ددی دستگاه

چنین گفت کای داور دادگر خداوند پاکی و زور و هنر

تو بردی پی جاودان را ز جای تو بودی بدین نیکیم رهنمای

هم آنگه خروش آمد از کرنای پشوتن بیاورد پرده سرای

سلیح برادر سپاه و پسر بزرگان ایران و تاج و کمر

ازان کشته کس روی هامون ندید جر اندام جنگاور و خون ندید

زمین کوه تا کوه پر پر بود ز پرش همه دشت پر فر بود

بدیدند پر خون تن شاه را کجا خیره کردی به رخ ماه را

همی آفرین خواندندش سران سواران جنگی و کنداوران

شنید آن سخن در زمان گرگسار که پیروز شد نامور شهریار

تنش گشت لرزان و رخساره زرد همی رفت پویان و دل پر ز درد

سراپرده زد شهریار جوان به گردش دلیران روشن روان

زمین را به دیبا بیاراستند نشستند بر خوان و می خواستند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این بخش از شاهنامه، تصویرگر عزمی پولادین و ایمانی راسخ در برابر موانع هولناک و سدهای جادویی است. اسفندیار به عنوان پهلوانی که از تاییدات الهی بهره‌مند است، با تکیه بر تدبیر و شجاعت خویش، راه دشوار رسیدن به هدف را طی می‌کند و در این میان، گفتگوی او با گرگسار، تقابل میان بیم و امید و هراس و شجاعت را به نمایش می‌گذارد.

پیروزی اسفندیار بر سیمرغ، فراتر از یک نبرد فیزیکی، نمادی از غلبه نور بر ظلمت و شکستن طلسم‌های شیطانی است که در نهایت با توکل به پروردگار به سرانجام می‌رسد و صلابت و پیروزی قهرمان را در برابر سختی‌های ناممکن اثبات می‌کند.

معنای روان

جهانجوی پیش جهان آفرین بمالید چندی رخ اندر زمین

اسفندیار که در پی فتح جهان بود، پیش از آغاز کار، با خضوع و خشوع در برابر آفریننده هستی به نیایش پرداخت.

نکته ادبی: جهانجوی کنایه از پهلوان و جستجوگر قدرت است و جهان‌آفرین صفت فاعلی برای خداوند.

بران بیشه اندر سراپرده زد نهادند خوانی چنانچون سزد

در آن بیشه انبوه، اردوگاه زدند و طبق آداب پادشاهی و بزرگان، سفره‌ای برپا کردند.

نکته ادبی: سراپرده به معنای خیمه بزرگ و مجلل است و خوانی چنانچون سزد به معنای سفره‌ای درخور شأن پادشاهی.

به دژخیم فرمود پس شهریار که آرند بدبخت را بسته خوار

سپس پادشاه به دژخیم دستور داد که زندانیِ بدبخت (گرگسار) را با خفت و خواری نزد او بیاورند.

نکته ادبی: دژخیم در متون کهن به معنای مأمور اعدام یا زندانبان خشن است.

ببردند پیش یل اسفندیار چو دیدار او دید پس شهریار

گرگسار را نزد اسفندیارِ پهلوان آوردند و همین که پادشاه چشمش به او افتاد، دستوراتی صادر کرد.

نکته ادبی: یل به معنای پهلوان و مرد قدرتمند است.

سه جام می خسروانیش داد ببد گرگسار از می لعل شاد

اسفندیار سه جام شراب عالی به او داد تا گرگسار از نوشیدن آن شراب سرخ‌رنگ شادمان شود.

نکته ادبی: خسروانی صفت نسبی به معنای شاهانه است و می لعل کنایه از شراب سرخ.

بدو گفت کای ترک برگشته بخت سر پیر جادو ببین از درخت

سپس به او گفت ای کسی که بختت برگشته است، آن پیر جادوگر را که در درخت پنهان است، نشان بده.

نکته ادبی: برگشته‌بخت اصطلاحی است برای بدشانس و کسی که تقدیرش سیاه است.

که گفتی که لشکر به دریا برد سر خویش را بر ثریا برد

همان کسی که ادعا می‌کرد سپاهش را به دریا می‌برد و سرش را به ستاره ثریا می‌رساند.

نکته ادبی: اشاره به اغراق و تکبر جادوگر در ادعاهای پیشین اوست.

دگر منزل اکنون چه بینم شگفت کزین جادو اندازه باید گرفت

اکنون چه مانع و شگفتی دیگری پیش رو داریم؟ چرا که باید پیش‌بینی و تدبیر لازم را برای مقابله با این جادوگر بیندیشم.

نکته ادبی: شگفتی در اینجا به معنای حادثه عجیب و ناخوشایند است.

چنین داد پاسخ ورا گرگسار که ای پیل جنگی گه کارزار

گرگسار در پاسخ گفت: ای پهلوانِ قدرتمند که در میدان جنگ مانند پیل هستی.

نکته ادبی: پیل جنگی تشبیهی برای شجاعت و قدرت عظیم اسفندیار است.

بدین منزلت کار دشوارتر گراینده تر باش و بیدارتر

در این مرحله، کار بسیار دشوارتر است، بنابراین باید هوشیارتر و با اراده‌ قوی‌تری عمل کنی.

نکته ادبی: گراینده به معنای متمایل و در اینجا به معنای کسی است که به سوی هدف پیش می‌رود.

یکی کوه بینی سراندر هوا برو بر یکی مرغ فرمانروا

کوهی را می‌بینی که قله‌اش در آسمان است و بر فراز آن پرنده‌ای قدرتمند فرمانروایی می‌کند.

نکته ادبی: سراندر هوا کنایه از ارتفاع بسیار زیاد کوه است.

که سیمرغ گوید ورا کارجوی چو پرنده کوهیست پیکارجوی

نام او سیمرغ است و بسیار جستجوگر و جنگجوست، مانند یک پرنده کوهیِ ستیزه‌جو است.

نکته ادبی: کارجوی و پیکارجوی صفات فاعلی هستند که روحیه ستیزه‌جویی موجود را نشان می‌دهند.

اگر پیل بیند برآرد به ابر ز دریا نهنگ و به خشکی هژبر

اگر فیل را ببیند، او را به هوا بلند می‌کند و نهنگ را از دریا و شیر را از خشکی شکار می‌کند.

نکته ادبی: هژبر به معنای شیر است و اغراق در قدرت سیمرغ به کار رفته است.

نبیند ز برداشتن هیچ رنج تو او را چو گرگ و چو جادو مسنج

او برای شکار کردن هیچ زحمتی نمی‌کشد؛ تو او را با گرگ یا جادوگران معمولی مقایسه نکن.

نکته ادبی: مسنج فعل امری از مصدر سنجیدن به معنای مقایسه نکردن است.

دو بچه است با او به بالای او همان رای پیوسته با رای او

دو جوجه‌اش همراه او هستند که هم‌اندازه او شده‌اند و در هوش و درایت نیز با او هم‌فکر هستند.

نکته ادبی: رای به معنای اندیشه و تدبیر است.

چو او بر هوا رفت و گسترد پر ندارد زمین هوش و خورشید فر

وقتی او به پرواز در می‌آید و بال‌هایش را باز می‌کند، سایه‌اش چنان وسیع است که زمین و خورشید را تاریک می‌کند.

نکته ادبی: این بیت اغراقی است برای نشان دادن عظمت هولناک بال‌های سیمرغ.

اگر بازگردی بود سودمند نیازی به سیمرغ و کوه بلند

اگر از این راه بازگردی به نفع توست، چرا که دیگر نیازی به سیمرغ و آن کوه بلند نخواهی داشت.

نکته ادبی: در این بیت گرگسار سعی دارد اسفندیار را از ادامه مسیر منصرف کند.

ازو در بخندید و گفت ای شگفت به پیکان بدوزم من او را دو کفت

اسفندیار از سخنان او خندید و گفت: شگفت‌زده نشو، من با پیکانِ تیرم، بدنش را سوراخ خواهم کرد.

نکته ادبی: کفت به معنای پهلو و بدنه است.

ببرم به شمشیر هندی برش به خاک اندر آرم ز بالا سرش

او را با شمشیر هندی (که بسیار تیز است) تکه‌تکه می‌کنم و از آن ارتفاع به خاک می‌افکنم.

نکته ادبی: شمشیر هندی در ادبیات کهن نماد تیزی و برندگی است.

چو خورشید تابنده بنمود پشت دل خاور از پشت او شد درشت

وقتی خورشید غروب کرد و پشت به افق نمود، دلِ اهالی خاور از ترسِ شب درشت و هراسان شد.

نکته ادبی: دل درشت شدن کنایه از تپش قلب و ترس شدید است.

سر جنگجویان سپه برگرفت سخنهای سیمرغ در سر گرفت

اسفندیار به فکر فرو رفت و سخنان و هشدارهای گرگسار درباره سیمرغ را در ذهن خود مرور کرد.

نکته ادبی: در سر گرفتن سخنی به معنای اندیشیدن عمیق درباره آن است.

همه شب همی راند با خود گروه چو خورشید تابان برآمد ز کوه

تمام شب را با لشکریانش حرکت کرد تا اینکه خورشید تابان از پشت کوه طلوع کرد.

نکته ادبی: توصیف گذشت زمان و آغاز روز.

چراغ زمان و زمین تازه کرد در و دشت بر دیگر اندازه کرد

طلوع خورشید، زمان و زمین را دوباره درخشان و تازه کرد و مناظر دشت و در را تغییر داد.

نکته ادبی: چراغ زمان و زمین استعاره از خورشید است.

همان اسپ و گردون و صندوق برد سپه را به سالار لشکر سپرد

اسفندیار اسب و گردونه مخصوص و صندوق را با خود برد و مابقی سپاه را به فرمانده‌اش سپرد.

نکته ادبی: صندوق نماد وسیله‌ ویژه‌ای است که اسفندیار برای فریب سیمرغ طراحی کرده بود.

همی رفت چون باد فرمانروا یکی کوه دیدش سراندر هوا

او مانند باد با سرعت حرکت کرد تا اینکه کوهی را دید که قله‌اش در آسمان‌ها بود.

نکته ادبی: تشبیه به باد نشان‌دهنده سرعت و قدرت قهرمان است.

بران سایه بر اسپ و گردون بداشت روان را به اندیشه اندر گماشت

او صندوق و گردونه را در سایه کوه گذاشت و تمام هوش و حواسش را بر نقشه خود متمرکز کرد.

نکته ادبی: روان را به اندیشه گماشتن کنایه از تمرکز ذهنی کامل است.

همی آفرین خواند بر یک خدای که گیتی به فرمان او شد به پای

همواره خدای یگانه را ستایش می‌کرد؛ همان خدایی که هستی به فرمان او پابرجا مانده است.

نکته ادبی: آفرین خواندن به معنای دعا کردن و ستودن است.

چو سیمرغ از دور صندوق دید پسش لشکر و نالهٔ بوق دید

وقتی سیمرغ از دور صندوق را دید و لشکر و صدای شیپورها را مشاهده کرد.

نکته ادبی: بوق در اینجا به معنای شیپور جنگی است.

ز کوه اندر آمد چو ابری سیاه نه خورشید بد نیز روشن نه ماه

مانند ابری سیاه از کوه به پایین پرواز کرد و چنان سایه‌ای افکند که خورشید و ماه در نظر ناپدید شدند.

نکته ادبی: تشبیه سیمرغ به ابر سیاه نشان‌دهنده بزرگی و ایجاد تاریکی است.

بدان بد که گردون بگیرد به چنگ بران سان که نخچیر گیرد پلنگ

قصد او این بود که گردونه و صندوق را همانند پلنگی که شکارش را می‌گیرد، به چنگ آورد.

نکته ادبی: نخچیر به معنای شکار و شکارگاه است.

بران تیغها زد دو پا و دو پر نماند ایچ سیمرغ را زیب و فر

سیمرغ با چنگال و بال خود به صندوق حمله کرد و تیغ‌هایی که از درون به بیرون زده بود، ابهت او را از بین برد.

نکته ادبی: زیب و فر کنایه از شکوه و زیبایی سیمرغ است.

به چنگ و به منقار چندی تپید چو تنگ اندر آمد فرو آرمید

سیمرغ با چنگال و منقار تلاش کرد، اما وقتی در تنگنای تیغ‌ها قرار گرفت، از حرکت بازماند و آرام گرفت.

نکته ادبی: فرو آرمید به معنای تسلیم شدن و از پای درآمدن است.

چو دیدند سیمرغ را بچگان خروشان و خون از دو دیده چکان

وقتی جوجه‌های سیمرغ این وضعیت را دیدند، فریادزنان و با چشمان گریان به سوی مادر آمدند.

نکته ادبی: خون از دو دیده چکاندن کنایه از شدت غم و گریه است.

چنان بردمیدند ازان جایگاه که از سهمشان دیده گم کرد راه

آنها چنان با خشم و هراس از آن مکان پرواز کردند که از ترس‌شان، چشمان ناظران راه خود را گم کرد.

نکته ادبی: سهم به معنای ترس و وحشت است.

چو سیمرغ زان تیغها گشت سست به خوناب صندوق و گردون بشست

وقتی سیمرغ از اثر تیغ‌ها ضعیف شد، خونش بر صندوق و گردونه جاری شد.

نکته ادبی: خوناب به معنای خون آمیخته با آب یا خون جاری است.

ز صندوق بیرون شد اسفندیار بغرید با آلت کارزار

اسفندیار از صندوق بیرون آمد و با تجهیزات جنگی‌اش فریاد پیروزی سر داد.

نکته ادبی: آلت کارزار به معنای ابزارهای جنگی و سلاح است.

زره در بر و تیغ هندی به چنگ چه زود آورد مرغ پیش نهنگ

با زرهی بر تن و شمشیری هندی در دست، چقدر سریع آن مرغ را در برابر قهرمان از پای درآورد.

نکته ادبی: نهنگ در اینجا کنایه از اسفندیارِ قهرمان و قدرتمند است.

همی زد برو تیغ تا پاره گشت چنان چاره گر مرغ بیچاره گشت

آن‌قدر با شمشیر بر او ضربه زد تا بدنش پاره شد؛ آن مرغِ چاره‌گر، سرانجام بیچاره شد.

نکته ادبی: آرایه جناس میان چاره‌گر و بیچاره به زیبایی استفاده شده است.

بیامد به پیش خداوند ماه که او داد بر هر ددی دستگاه

سپس به سوی خداوندِ خورشید (خالق هستی) آمد، همان که به هر موجود زنده‌ای قدرت و توانایی داده است.

نکته ادبی: خداوند ماه در اینجا کنایه از پروردگار متعال است.

چنین گفت کای داور دادگر خداوند پاکی و زور و هنر

گفت: ای داورِ دادگر، ای خدای پاکی و زور و هنر.

نکته ادبی: هنر در ادبیات کهن شامل مهارت، تدبیر و بزرگی است.

تو بردی پی جاودان را ز جای تو بودی بدین نیکیم رهنمای

تو بودی که این موجود جادویی را از سر راه برداشتی و تو بودی که مرا در این راه نیک راهنمایی کردی.

نکته ادبی: پی جاودان استعاره از جادوگر و نیروی شیطانی است.

هم آنگه خروش آمد از کرنای پشوتن بیاورد پرده سرای

در همان لحظه صدای شیپور برخاست و پشوتن، خیمه سلطنتی را برپا کرد.

نکته ادبی: کرنای نوعی شیپور جنگی بزرگ است.

سلیح برادر سپاه و پسر بزرگان ایران و تاج و کمر

سلاح‌های برادر، سپاه، پسر، بزرگان ایران و تاج و کمربند شاهی را آوردند.

نکته ادبی: سلیح معرب سلاح است.

ازان کشته کس روی هامون ندید جر اندام جنگاور و خون ندید

از آن کشتار، کسی چیزی جز پیکر جنگجو و خون بر روی زمین ندید.

نکته ادبی: هامون به معنای دشت و زمین صاف است.

زمین کوه تا کوه پر پر بود ز پرش همه دشت پر فر بود

از کوهی تا کوهی دیگر، زمین پر از پرهای سیمرغ بود و دشت از پرهای او پر شکوه شده بود.

نکته ادبی: فر در اینجا به معنای شکوه و ابهت است که به پرها نسبت داده شده.

بدیدند پر خون تن شاه را کجا خیره کردی به رخ ماه را

سران سپاه، پیکر خون‌آلود شاه را دیدند که زیبایی‌اش همیشه خیره‌کننده و مانند ماه بود.

نکته ادبی: خیره کردن به رخ ماه استعاره‌ای برای زیبایی فوق‌العاده است.

همی آفرین خواندندش سران سواران جنگی و کنداوران

بزرگان، سواران جنگی و پهلوانان او را ستایش می‌کردند و به او آفرین می‌گفتند.

نکته ادبی: کنداوران به معنای جنگجویان دلیر و قدرتمند است.

شنید آن سخن در زمان گرگسار که پیروز شد نامور شهریار

گرگسار که خبر پیروزی نامدار شهریار (اسفندیار) را شنید.

نکته ادبی: شهریار در اینجا لقب اسفندیار است.

تنش گشت لرزان و رخساره زرد همی رفت پویان و دل پر ز درد

تنش لرزید و چهره‌اش زرد شد و با حالی پریشان و دلی پر از درد حرکت کرد.

نکته ادبی: زرد شدن رخساره نشان‌دهنده ترس و هراس شدید است.

سراپرده زد شهریار جوان به گردش دلیران روشن روان

اسفندیارِ جوان در آنجا خیمه زد و دلاورانِ هوشیار، گرد او جمع شدند.

نکته ادبی: روشن‌روان کنایه از افراد دانا و هوشمند است.

زمین را به دیبا بیاراستند نشستند بر خوان و می خواستند

سپس بر سر سفره‌ی پر از غذا و نعمت نشستند و دستور دادند تا شراب برایشان بیاورند.

نکته ادبی: «خوان» در اینجا به معنای سفره‌ی بزرگ و گسترده است و «می خواستن» کنایه از طلب کردنِ باده و عیش در حینِ ضیافت می‌باشد.