ویس و رامین

فخرالدین اسعد گرگانی

نامهء هشتم اندر خبر دوست پرسیدن

فخرالدین اسعد گرگانی

دلی دارم به داغ دوست بریان گوا بر حال من دو چشم گریان

تنی دارم بسان موی باریک جهان بر چشم من چون موی تاریک

چو روزم پاک چون شب تیره گونست شبم از تیرگی بنگر که چونست

به گیتی چشمم آنگه روز بیند که آن رخسار جان افروز بیند

همی تا تو شدستی کاروانی ز هر کاری گزیدم دیدبانی

به راهی بر همیشه دیدبانم تو گویی باژ خواه کاروانم

به من بر نگذرد یک کاروانی که نه پرسم همی از تو نشانی

همی گویم که دید آن بی وفا را که نشناسد به گیتی جز جفارا

که دید آن ماهروی لشکری را که یزدان آفریدش دلبری را

که دید آن دلربای دلستان را که جز فتنه نیامد زو جهان را

خبر دارید کان دلبد چونست کمست امروز مهرش یا فزونست

خبر دارید کاو در دل چه دارد به من بر رحمت آرد یا نیارد

دگر با من خورد ز نهار یا نه مرا با او بود دیدار یا نه

ز نیک و بد چه خواهد کرد با من چه گوید مر مرا با دوست و دشمن

ز من خشنود باشد با دلازار جفا جویست با من یا وفادار

ز من یاد آورد گوید که چون باد کسی کان سال و مه دارد مرا یاد

ز کس پرسد که بی او چیست حالم به دل در دارد امید وصالم

گر از حالم نپرسد آن دل افروز من از هالش همی پرسم شب و روز

همانست او که من دیدم همناست همان سنگین دل و نانهسر بسانست

همان گلبوی و گلچهره نگارست همان خونریزو خونخواره سوارست

اگر چند او مرا ناشاد خواهد به جان من همه بیداد خواهد

من او را شاد خواهم جاودانه شده ایمن ز بیداد زمانه

چه آن کز دلبرم آگاهی آرد چه آن کم مژدگان شاهی آرد

من آن کس را چو چشم خویش دارم که چشمش دیده باشد روی یارم

چو گوید شادمان دیدم فلان را من از شادی بدو بخشم روان را

غم هجران به روی او گسارم ز بهر دوست اورا دوست دارم

هر آن بادی کز آن کشور بر آید مرا از جان شرین خوشتر آید

بدانم من چو باشد باد خوش بوی که شاد و تندرستست آن پری روی

مرا از زلفش بهرد بوی سنبل چو زان رخسار و لب بوی می و گل

بر آرم سرد بادی زین دل ریش نمایم بادرا راز دل خویش

الا ای خوش نسیم نوبهاری تو بوی زلف آن بت روی داری

بگو چون دیدی آن سرو سهی را که دارد در بلای جان رهی را

به بوی زلف اویم شاد کردی و لیکن بر دلم بیداد کردی

همی گوید دل مسکین من وای که بوی زلف او بردی دگر جای

خبر دارد که چونم در جدایی جدا از خورد و خواب و آشنایی

تنم زین آه سرد و چشم گریان بمانده در میان باد وو باران

چو من هست آن نگار مهرپرور و یا دل بر گرفت از مهر یکسر

چو نامم بشنور شادی فزاید و یا از بی وفابی چشمش آید

ببر بادا پیام من بدان ماه که ببریدش قصا از من به ناگاه

بگو ای رفته مهر من ز یادت میان مهربانان شرم بادت

چنین باشد وفا و مهربانی که من بی تو بمیرم تو بمانی

جوانمردی همی ورزی به گیهان جوانمردان چنین دارند پیمان

هزاران دل بدیدم از جفا ریش ندیدم هیچ دل همچون دل خویش

جفا باشد به عشق اندر بتر زین که پاداشن دهی مهر مرا کین

نه پرسی از کسی نام و نشانم نه بخشایی برین خسته روانم

نه بر گیری ز من درد جدایی نه حال خویش در نامه نمایی

ندانم تا ترا دل بر چه سانست مرا باری به کام دشمنانست

چنان گوشم به در چشمم به راهست که گویی خانه ام زندان و چاهست

اگر مرغی بپرد ای دلارای دل مسکین من بر پرد از جای

دل من زان رخ طاووس پیکر کبوتروار شد همچون کبوتر

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این سروده، تصویری عمیق و پرشور از رنج هجران و اضطرابِ بی‌پایانِ عاشقی است که در دوریِ یار، گویی پیوند خود را با جهان هستی از دست داده و تمام ذهن و زندگی‌اش به انتظار خبری از محبوب خلاصه شده است. شاعر با بهره‌گیری از نمادهای طبیعت همچون باد و کاروان، آلام درونی خود را به فضای بیرون فرافکنی می‌کند و در فضایی سرشار از تضاد میان امید و ناامیدی، به دنبال راهی برای پیوند دوباره با معشوق می‌گردد.

لحن این اثر، التماسی، پُرشور و در عین حال شکوه‌آمیز است. شاعر با تکرارِ پرسش‌های پی‌در‌پی درباره احوال معشوق، وضعیتِ روحیِ متزلزل خود را ترسیم می‌کند. این شعر در مجموع نمایانگرِ الگوی کهنِ «فراق‌نامه‌سرایی» است که در آن عاشق، خویشتن را در حصارِ «انتظار» زندانی می‌بیند و هر کوچک‌ترین نشانه‌ای از یار، برای او حیات‌بخش یا عذاب‌آور است.

معنای روان

دلی دارم به داغ دوست بریان گوا بر حال من دو چشم گریان

دل من از داغ عشق یار سوخته و بریان شده است و چشمان گریان من، شاهد و گواه این رنج درونی من هستند.

نکته ادبی: واژه بریان در اینجا کنایه از سوختن و گداختن دل در آتش عشق است.

تنی دارم بسان موی باریک جهان بر چشم من چون موی تاریک

جسم من از شدت رنج و دوری به نازکیِ یک تار مو شده است و دنیا در چشمان من به باریکی و تیرگیِ یک تار مو جلوه می‌کند.

نکته ادبی: استفاده از مو به عنوان نمادِ نازکی و ضعف جسمانی در ادبیات کلاسیک بسیار رایج است.

چو روزم پاک چون شب تیره گونست شبم از تیرگی بنگر که چونست

روشن‌ترین لحظات روز من به سیاهی شب است؛ حال بنگر که شب من در این تیرگی‌ها چه حال و هوایی دارد.

نکته ادبی: تضاد میان روز و شب برای به تصویر کشیدن حالِ پریشان عاشق استفاده شده است.

به گیتی چشمم آنگه روز بیند که آن رخسار جان افروز بیند

در این جهان، چشمانم تنها زمانی طعم روشنایی و روز را می‌چشد که چهره درخشان و جان‌افزای تو را ببیند.

نکته ادبی: جان‌افروز صفتِ فاعلی به معنای حیات‌بخش و نشاط‌آور است.

همی تا تو شدستی کاروانی ز هر کاری گزیدم دیدبانی

از وقتی که تو برای من مانند کاروانی دور شده‌ای، برای هر کاری که انجام می‌دهم، دیده‌بانی (نگهبانی) گمارده‌ام.

نکته ادبی: استعاره از انتظار برای دیدن کاروانی که یار در آن است.

به راهی بر همیشه دیدبانم تو گویی باژ خواه کاروانم

من همیشه بر سر راه هستم و دیده‌بانی می‌کنم، گویی من خواهانِ بازگشت و یا پیوستن به این کاروان هستم.

نکته ادبی: باژ در اینجا به معنای باج یا عوارض نیست، بلکه اشاره به طلب و نیاز است.

به من بر نگذرد یک کاروانی که نه پرسم همی از تو نشانی

هیچ کاروانی از کنار من عبور نمی‌کند مگر اینکه درباره تو از آن‌ها نشانی بپرسم.

نکته ادبی: تکرار واژه کاروان برای تأکید بر وضعیت اضطراب و جستجوی مداوم عاشق است.

همی گویم که دید آن بی وفا را که نشناسد به گیتی جز جفارا

همیشه می‌پرسم که آیا کسی آن بی‌وفا را دیده است؟ کسی که در جهان چیزی جز جفا و ستم نمی‌شناسد.

نکته ادبی: جفا به معنای ظلم و بی‌محبتی است که در تقابل با وفا قرار دارد.

که دید آن ماهروی لشکری را که یزدان آفریدش دلبری را

پرس‌وجو می‌کنم که آیا کسی آن ماهرویِ لشکری (زیبارویِ سپاهی) را دیده است که خداوند او را برای دلبری آفریده است؟

نکته ادبی: ماهروی صفت مرکب برای معشوقی که زیبایی‌اش چون ماه است.

که دید آن دلربای دلستان را که جز فتنه نیامد زو جهان را

آیا کسی آن دلربایِ دلستان را دیده است که از او چیزی جز فتنه و آشوب به جهان نرسید؟

نکته ادبی: دلستان به معنای کسی که دل را می‌رباید و صاحب دل می‌شود.

خبر دارید کان دلبد چونست کمست امروز مهرش یا فزونست

آیا خبری دارید که آن دلبر اکنون در چه حالی است؟ آیا مهر و محبتش به من کمتر شده یا بیشتر؟

نکته ادبی: استفاده از پرسش برای بیان نگرانی و بی خبری عاشق.

خبر دارید کاو در دل چه دارد به من بر رحمت آرد یا نیارد

آیا خبر دارید که در دلش چه می‌گذرد؟ آیا نسبت به من رحم می‌آورد یا نه؟

نکته ادبی: لحنِ ملتمسانه و پر از تردید.

دگر با من خورد ز نهار یا نه مرا با او بود دیدار یا نه

آیا دیگر با من پیمان می‌بندد یا نه؟ آیا دیدارِ من با او ممکن خواهد بود یا خیر؟

نکته ادبی: زنهار در اینجا به معنای امان و پیمانِ وفاداری است.

ز نیک و بد چه خواهد کرد با من چه گوید مر مرا با دوست و دشمن

او درباره من چه فکر می‌کند؟ آیا با دوست و دشمن علیه من سخن می‌گوید؟

نکته ادبی: بیان ترس از بدگویی و جایگاه اجتماعی عاشق نزد یار.

ز من خشنود باشد با دلازار جفا جویست با من یا وفادار

آیا او از من خشنود است یا دل‌آزار؟ آیا با من جفا می‌کند یا وفادار است؟

نکته ادبی: تضاد میان جفا و وفا که محور اصلی پرسش است.

ز من یاد آورد گوید که چون باد کسی کان سال و مه دارد مرا یاد

آیا از من یادی می‌کند و می‌گوید که کسی که سال و ماه مرا به یاد دارد، اکنون در چه حالی است؟

نکته ادبی: ساختار جملات نشان‌دهنده امید عاشق به یادآوری یار است.

ز کس پرسد که بی او چیست حالم به دل در دارد امید وصالم

آیا از کسی می‌پرسد که بدون او حالم چگونه است و آیا امید به وصال مرا در دل دارد؟

نکته ادبی: تأکید بر امید به وصال به عنوان موتور محرک زندگی عاشق.

گر از حالم نپرسد آن دل افروز من از هالش همی پرسم شب و روز

اگر آن دل‌افروز از حال من نپرسد، من شب و روز از حال او پرس‌وجو می‌کنم.

نکته ادبی: نشان‌دهنده فداکاریِ یک‌طرفه عاشق.

همانست او که من دیدم همناست همان سنگین دل و نانهسر بسانست

او همان است که دیده بودم؛ همان دلِ سنگ و همان رفتارِ دور از انصاف و سرکشی.

نکته ادبی: تکرار برای تأکید بر تغییرناپذیریِ ویژگی‌های معشوق.

همان گلبوی و گلچهره نگارست همان خونریزو خونخواره سوارست

او همان نگارِ خوش‌بو و زیباروی است، و در عین حال همان خونریز و سوارکارِ بی‌رحم است.

نکته ادبی: استفاده از اوصاف متضاد (زیبایی و خشونت) برای ترسیم سیمای معشوق.

اگر چند او مرا ناشاد خواهد به جان من همه بیداد خواهد

اگرچه او مرا ناشاد می‌خواهد و برای جان من جز بیداد و ستم نمی‌خواهد...

نکته ادبی: تأکید بر تداومِ بیداد از سوی معشوق.

من او را شاد خواهم جاودانه شده ایمن ز بیداد زمانه

من اما او را همیشه شاد می‌خواهم، گویی که از بیداد زمانه در امان مانده‌ایم.

نکته ادبی: اعلام وفاداری و آرزوی خیر برای معشوقی که ظالم است.

چه آن کز دلبرم آگاهی آرد چه آن کم مژدگان شاهی آرد

چه کسی که از دلبرم خبری می‌آورد و چه کسی که مژده‌ای از شاه برایم می‌آورد، برای من ارزش یکسانی دارند.

نکته ادبی: ارزش‌گذاری بر اساسِ اولویتِ خبریِ یار.

من آن کس را چو چشم خویش دارم که چشمش دیده باشد روی یارم

من آن کس را که چهره یارم را دیده است، مانند چشمان خود عزیز می‌دارم.

نکته ادبی: تشبیه به چشم به عنوان نمادِ عزیزترین چیز در بدن.

چو گوید شادمان دیدم فلان را من از شادی بدو بخشم روان را

هرگاه بگوید که فلانی (یار) را شاد دیده است، من از شادی جان خود را به او می‌بخشم.

نکته ادبی: اغراق در میزانِ خوشحالی از شنیدنِ خبرِ سلامتِ معشوق.

غم هجران به روی او گسارم ز بهر دوست اورا دوست دارم

من غم هجران را با دیدن روی او (خبررسان) فراموش می‌کنم و او را به خاطرِ دوست داشتنِ دوست، دوست دارم.

نکته ادبی: تکرارِ لفظیِ دوست برای نشان دادنِ عمقِ علاقه.

هر آن بادی کز آن کشور بر آید مرا از جان شرین خوشتر آید

هر بادی که از سمتِ دیارِ او بوزد، برای من از جانِ شیرین خوش‌تر است.

نکته ادبی: باد به عنوان پیک و حاملِ رایحه یار نقش مهمی دارد.

بدانم من چو باشد باد خوش بوی که شاد و تندرستست آن پری روی

وقتی بادی خوش‌بو می‌وزد، می‌دانم که آن پری‌رو شاد و تندرست است.

نکته ادبی: پری‌روی استعاره از زیبایی فوق انسانی یار.

مرا از زلفش بهرد بوی سنبل چو زان رخسار و لب بوی می و گل

بوی سنبل مرا به یاد زلفش می‌اندازد و بوی می و گل مرا به یاد رخسار و لبش می‌برد.

نکته ادبی: سنبل نماد موی سیاه و پیچ‌در‌پیچ است.

بر آرم سرد بادی زین دل ریش نمایم بادرا راز دل خویش

من آه سردی از این دلِ ریش (زخمی) بیرون می‌دهم و راز دلم را به باد می‌گویم.

نکته ادبی: دل ریش کنایه از دلی است که از عشق زخمی شده است.

الا ای خوش نسیم نوبهاری تو بوی زلف آن بت روی داری

ای نسیم خوشِ بهاری، تو بوی زلف آن یارِ زیبا را با خود داری.

نکته ادبی: خطاب به باد (شخصیت‌بخشی) که در ادبیات بسیار متداول است.

بگو چون دیدی آن سرو سهی را که دارد در بلای جان رهی را

بگو آن سرو سهی (یارِ قد بلند) که گرفتارِ بلا و رنجش هستم، چگونه است؟

نکته ادبی: سرو سهی نمادِ قامتِ بلند و موزون معشوق است.

به بوی زلف اویم شاد کردی و لیکن بر دلم بیداد کردی

تو با آوردن بوی زلف او مرا شاد کردی، اما با دور کردن آن، بر دلم ستم روا داشتی.

نکته ادبی: تضاد میان شادیِ زودگذر و رنجِ ناشی از آن.

همی گوید دل مسکین من وای که بوی زلف او بردی دگر جای

دلِ بیچاره‌ام فریاد می‌زند که چرا بوی زلف او را با خود بردی و به جای دیگری بردی؟

نکته ادبی: افسوس از گذرا بودنِ لحظاتِ یادآوری یار.

خبر دارد که چونم در جدایی جدا از خورد و خواب و آشنایی

آیا او خبر دارد که در این دوری، از خورد و خواب و آشنایی جدا شده‌ام؟

نکته ادبی: بیان وضعیتِ فلاکت‌بار عاشق در دوری معشوق.

تنم زین آه سرد و چشم گریان بمانده در میان باد وو باران

تنم از این آه سرد و چشمان گریانم، گویی در میان باد و باران رها شده است.

نکته ادبی: تصویرسازیِ تنهایی و بی‌سرپناهیِ عاشق.

چو من هست آن نگار مهرپرور و یا دل بر گرفت از مهر یکسر

آیا آن نگارِ مهرپرور هنوز هم به یاد من است، یا اینکه مهرش را کاملاً از من بریده است؟

نکته ادبی: پرسش درونی درباره سرنوشتِ عشق.

چو نامم بشنور شادی فزاید و یا از بی وفابی چشمش آید

وقتی نامم را می‌شنود، آیا شادی‌اش افزون می‌شود یا از بی‌وفایی‌اش چشمش پر از اشک می‌شود؟

نکته ادبی: امیدِ عاشق به اینکه هنوز در ذهن معشوق جایگاهی دارد.

ببر بادا پیام من بدان ماه که ببریدش قصا از من به ناگاه

باد پیام مرا به آن ماه (یار) ببرد که قضا و تقدیر ناگهان مرا از او جدا کرد.

نکته ادبی: ماه استعاره از زیبایی بی‌نظیر معشوق.

بگو ای رفته مهر من ز یادت میان مهربانان شرم بادت

ای که مهر من از یادت رفته است، بگو که در میان مهربانان، شرم نداری؟

نکته ادبی: سرزنشِ عاشقانه معشوق به دلیل فراموشی.

چنین باشد وفا و مهربانی که من بی تو بمیرم تو بمانی

آیا وفا و مهربانی این است که من در فراق تو بمیرم و تو زنده بمانی؟

نکته ادبی: تضادِ وضعیتِ عاشق و معشوق در کانونِ توجه است.

جوانمردی همی ورزی به گیهان جوانمردان چنین دارند پیمان

آیا تو جوانمردی را در جهان پیشه کرده‌ای؟ جوانمردانِ واقعی پیمان‌شان این‌گونه نیست.

نکته ادبی: جوانمردی به معنای اخلاقِ پسندیده و وفاداری به عهد است.

هزاران دل بدیدم از جفا ریش ندیدم هیچ دل همچون دل خویش

هزاران دل دیدم که از جفا زخمی بود، اما هیچ دلی را مانند دلِ خود زخمی ندیدم.

نکته ادبی: اغراق برای نشان دادن شدتِ رنج عاشق.

جفا باشد به عشق اندر بتر زین که پاداشن دهی مهر مرا کین

در عشق، هیچ جفایی بدتر از این نیست که مهر و محبت مرا با کینه پاسخ دهی.

نکته ادبی: بیانِ ناعدالتی در روابط عاشقانه.

نه پرسی از کسی نام و نشانم نه بخشایی برین خسته روانم

نه نام و نشان مرا از کسی می‌پرسی و نه بر این روانِ خسته و بیمارم رحم می‌کنی.

نکته ادبی: بیانِ بی‌تفاوتیِ معشوق.

نه بر گیری ز من درد جدایی نه حال خویش در نامه نمایی

نه درد جدایی را از من می‌گیری و نه حال خود را در نامه‌ای به من می‌نویسی.

نکته ادبی: آرزویِ برقراریِ ارتباطِ حداقلی.

ندانم تا ترا دل بر چه سانست مرا باری به کام دشمنانست

نمی‌دانم دلِ تو در چه حالی است، اما دلِ من در این دوری به کام دشمنان افتاده است.

نکته ادبی: استفاده از دشمنان به عنوان نمادِ بدخواهان و رقیبان.

چنان گوشم به در چشمم به راهست که گویی خانه ام زندان و چاهست

گوشم به در و چشمم به راه است، چنان که گویی خانه‌ام زندان و چاه است.

نکته ادبی: استعاره از انتظارِ کشنده و حبسِ در خانه.

اگر مرغی بپرد ای دلارای دل مسکین من بر پرد از جای

ای دلارایِ من، اگر مرغی در دوردست پرواز کند، دلِ بیچاره من از جا می‌پرد.

نکته ادبی: کنایه از اضطراب و حساسیتِ شدید به محیط اطراف.

دل من زان رخ طاووس پیکر کبوتروار شد همچون کبوتر

دل من از دیدن آن رخسار طاووس‌مانند، همچون کبوتری بی‌قرار شده است.

نکته ادبی: تضاد میان طاووس (زیبایی باوقار) و کبوتر (بی‌قراری و اضطراب).

آرایه‌های ادبی

تشبیه تنی دارم بسان موی باریک

تشبیه لاغری و ضعف جسمانی عاشق به نازکیِ یک تار مو.

تشخیص (شخصیت‌بخشی) الا ای خوش نسیم نوبهاری

مخاطب قرار دادن باد و نسبت دادن آگاهی و توانایی حمل پیام به آن.

اغراق (مبالغه) دل مسکین من پرد از جای

بزرگ‌نماییِ میزانِ اضطرابِ عاشق به حدی که با کوچک‌ترین حرکتی در محیط، دلش می‌تپد.

تضاد (طباق) ز نیک و بد، جفا و وفا

استفاده از واژگان متضاد برای برجسته کردنِ وضعیتِ نامتعادلِ رابطه عاشقانه.