ویس و رامین

فخرالدین اسعد گرگانی

نامه اول در صفت آرزومندی و درد جدایی

فخرالدین اسعد گرگانی

اگر چرخ فلک باشد حریرم ستاره سر بسر باشد دبیرم

هوا باشد دوات سیاهی حروف نامه برگ و ریگ و ماهی

نویسند این دبیران تا به محشر امید و آرزوی من به دلبر

به جان تو که ننویسند نیمی مرا جز هجر ننمایند بیمی

مرا خود بأ فراقت خواب ناید و گر آید خیالت در رباید

چنان گشتم درین هجران که دشمن ببخشاید همی چون دوست بر من

به گریه گه گهی دل را کنم خوش همی آتش کشم گویی به آتش

نشانم گرد هر چیزی به گردی کنم درمان هر دردی به دردی

من از هجران تو با غم نشسته تو با بدخواه من خرم نشسته

بگرید چون ببیند دیدهء من مهار دسإت اندر دست دشمن

تو گویی آتشست این درد دوری که خود چیزی نسوزد جز صبوری

نیاید خواب در گرما همه کس در آتش چون شود راحت مرا بس

من آن سروم که هجران تو بر کند به کام دشمانان از پای بفگند

کنون آن کم تو دیدی سرو بالا به بستر در فتاده گشته دو تا

هما لانم چو مهر دل نمایند مرا گه گه بپرسیدن در آیند

اگر چه گرد بالینم نشینند چنانم از نزاری کم نبینند

به طناصی همی گویند هر بار مگر بیمار ما رفتست به شکار

تنم را آرزومندی چنان کرد که از دیدار بیننده نهان کرد

به ناله می بدانستند حالام کنون نتوانم از سستی که نالم

اگر مرگ آید و سالی نشیند به جان تو که شخص منم نبیند

به هجر اندر همین یک سود بینم که از مرگ امینم تا من چنینم

مرا اندوه چون کهسار گشست ره صبرم برو دشوار هشست

مبادا هر گز از دردم رهایی اگر من صبر دارم در جدایی

شکیبایی در آن دل چون بماند که جز سوزنده دوزخ را نماند

دلی کاو شد تهی از خون خود نیز درو آرام چون گیرد دگر چیز

دروغست آنکه جان در تن ز خونست مرا خون نیست جانم مانده چونست

نگارا تا تو بودی در بر من تنم چون شاخ بود و گل بر من

سزد گر بی تو سوزم بر آذر که خود سوزد همه کس شاخ بی بر

تو تا رفتی برفت از من همه کام نه دیدارت همی یابم نه آرام

جدا شد کام من تا تو جدایی نیاید باز تا تو باز نایی

بیاشفست با من روزگارم تو گویی با فلک در کار زارم

جهانم بی تو آشفته یکسر چو باشد بی امیر آشفته لشکر

چنان در هجر بر من بگذرد روز که در صسرا بر آهو بگذرد یوز

اگر گریم بدین تیمار نیکوست گرستن بر چنین حالی نه آهوست

منم بی یار وز دردم بسی یار منم بی کار وز عشقم بسی کار

نیابم بی تو کام اینجهانی هماما کم تو بودی زندگانی

بکشتیدر دلم تخم هوایت کنون آبش ده از جوی وفایت

ببین روی مرا یک بار دیگر نگر تا در جهان دیدی چنین زر

اگر چه دشمنی با من به کینی ببخشایی چو روی من ببینی

اگر چه بی وفا بد سگالی به درد من تو از من بیش نالی

مرا گویند بیماری و نالان طبیبی جوی تا سازدت درمان

اگر درمان بیمار از طبیبست مرا خود درد و آزار از طبیبست

طبیب من خیانت کرد با من بماند از غدر او این درد با من

مرا تا باشد این درد نهانی ترا جویم که درمانم تو دانی

به دیدار تو باشم آرزومند ندارم دل نادیدنت خرسند

نیم از بخت و از دادار نومید که باز آید مرا تابنده خورشید

اگر خورشید روی تو بر آید شب تیمار و رنج من سر اید

ببخشاید مرا دیرینه دشمن چه باشد گر ببخشایی تو بر من

چه باشد گر به من رحم آوری تو که نه از دشمن دشمنتری تو

گر این نامه بخانی باز نایی به بی رسمی بر تو گوایی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این شعر سرشار از اندوهی جانکاه و درد هجران است که سراینده را به مرز نیستی رسانده است. شاعر با زبانی لبریز از اغراق‌های هنری، از عمق دوری معشوق و ضعف جسمانی خویش سخن می‌گوید و فضا را با رنگی از یأس و درماندگی تصویر می‌کند.

درونمایه اصلی اثر، پارادوکس حضور و غیاب است؛ جایی که معشوق، هم مایه حیات و هم عامل هلاکت است. شاعر، طبیبی را می‌جوید که خود، مسبب این درد است و این تضاد عاطفی، هسته مرکزی کشمکش درونی این ابیات را تشکیل می‌دهد.

معنای روان

اگر چرخ فلک باشد حریرم ستاره سر بسر باشد دبیرم

اگر آسمان کاغذ من و ستارگان قلم‌های من شوند، باز هم نمی‌توانند شرح حال مرا بنویسند.

نکته ادبی: استفاده از مبالغه (اغراق) برای نشان دادن وسعت بی‌کران دلتنگی.

هوا باشد دوات سیاهی حروف نامه برگ و ریگ و ماهی

هوا را به عنوان مرکب سیاه استفاده می‌کنم و اجزای طبیعت را به حروف نوشتارم تبدیل می‌کنم.

نکته ادبی: تشبیهات استعاری که در آن طبیعت ابزار نوشتن می‌شود.

نویسند این دبیران تا به محشر امید و آرزوی من به دلبر

این نویسندگان باید تا روز قیامت بنویسند تا بتوانند آرزوی قلبی من برای رسیدن به دلبر را به پایان برسانند.

نکته ادبی: اشاره به استمرار و ابدیت درد در زمان.

به جان تو که ننویسند نیمی مرا جز هجر ننمایند بیمی

به جان تو قسم که حتی نیمی از دردهای مرا نمی‌توانند بنویسند؛ چرا که ترسی جز دوری تو ندارم.

نکته ادبی: سوگند خوردن به جان مخاطب که از سنت‌های غنایی کهن است.

مرا خود بأ فراقت خواب ناید و گر آید خیالت در رباید

به خاطر فراق تو خواب به چشمانم نمی‌آید و اگر هم لحظه‌ای بیاید، خیال تو آن را می‌رباید.

نکته ادبی: توصیفِ غلبه‌ی خیال معشوق بر ذهن عاشق.

چنان گشتم درین هجران که دشمن ببخشاید همی چون دوست بر من

در این جدایی چنان ضعیف و رنجور شدم که حتی دشمنم نیز به حال من رحم می‌کند و همچون دوست با من مهربان شده است.

نکته ادبی: کنایه از شدتِ لاغری و ناتوانی عاشق.

به گریه گه گهی دل را کنم خوش همی آتش کشم گویی به آتش

گاهی با گریه کردن دل خود را آرام می‌کنم، اما گویی با اشک ریختن، بر آتش درونم بنزین می‌ریزم.

نکته ادبی: تضاد میان آرامش ظاهری گریه و آتشِ درونی آن.

نشانم گرد هر چیزی به گردی کنم درمان هر دردی به دردی

هر چه را که در اطرافم می‌بینم به دایره می‌کشم و سعی می‌کنم هر دردی را با دردی دیگر درمان کنم.

نکته ادبی: اشاره به سرگردانی و بیهودگی در پیِ راهِ درمان.

من از هجران تو با غم نشسته تو با بدخواه من خرم نشسته

من با غم هجران تو نشسته‌ام و تو در کنار کسی که بدخواه من است، با خوشحالی روزگار می‌گذرانی.

نکته ادبی: تضاد میان وضعیت عاشق (غم) و معشوق (شادی/غفلت).

بگرید چون ببیند دیدهء من مهار دسإت اندر دست دشمن

وقتی چشمان من می‌بیند که مهار کار من به دست دشمنم افتاده است، اشک می‌ریزد.

نکته ادبی: استعاره از بی‌اختیاری و تسلط دشمن بر سرنوشت عاشق.

تو گویی آتشست این درد دوری که خود چیزی نسوزد جز صبوری

انگار این درد دوری، آتشی است که چیزی جز صبر و شکیبایی مرا نمی‌سوزاند.

نکته ادبی: تشبیه درد به آتش که صبر را نابود می‌کند.

نیاید خواب در گرما همه کس در آتش چون شود راحت مرا بس

در هوای گرم هیچ‌کس نمی‌تواند بخوابد، اما من در آتش دوری تو به جای خواب، راحت و آرامش می‌جویم.

نکته ادبی: ایهام در کلمه 'راحت' که ممکن است به معنای مرگ یا تسکین باشد.

من آن سروم که هجران تو بر کند به کام دشمانان از پای بفگند

من آن سروی بودم که هجران تو مرا از ریشه کند و به کام دشمنانم بر زمین افکند.

نکته ادبی: تشبیه شاعر به سرو (نماد قامت و استقامت).

کنون آن کم تو دیدی سرو بالا به بستر در فتاده گشته دو تا

آن قامتی که زمانی مانند سرو بلند بود، اکنون در بستر بیماری خمیده و دوتا شده است.

نکته ادبی: کنایه از خمیدگی قد بر اثر بیماری و رنج.

هما لانم چو مهر دل نمایند مرا گه گه بپرسیدن در آیند

وقتی هما و پرندگانِ خوش‌یمن نزد من می‌آیند، گاهی جویای حالم می‌شوند.

نکته ادبی: استفاده از 'هما' به عنوان نماد سعادت و دیدار.

اگر چه گرد بالینم نشینند چنانم از نزاری کم نبینند

اگرچه بر بالین من می‌نشینند، اما از شدت لاغری و نزاری مرا به درستی نمی‌بینند.

نکته ادبی: تکرارِ تصویرسازیِ لاغری مفرط.

به طناصی همی گویند هر بار مگر بیمار ما رفتست به شکار

آن‌ها به طعنه و مسخره می‌گویند که شاید بیمار ما برای شکار کردن رفته است.

نکته ادبی: تضاد میانِ واقعیتِ بیماری و گمانِ واهیِ دیگران.

تنم را آرزومندی چنان کرد که از دیدار بیننده نهان کرد

دلتنگی و آرزومندی، تن مرا چنان ضعیف کرد که از دیدِ تماشاگران پنهان شد.

نکته ادبی: مبالغه در ناتوانی جسمی تا حدِ ناپیدایی.

به ناله می بدانستند حالام کنون نتوانم از سستی که نالم

قبلاً با ناله‌کردن حال مرا می‌فهمیدند، اما اکنون آن‌قدر ضعیف شده‌ام که حتی توانِ ناله کردن هم ندارم.

نکته ادبی: سیرِ نزولیِ وضعیت جسمانی از ناله به سکوتِ ناشی از سستی.

اگر مرگ آید و سالی نشیند به جان تو که شخص منم نبیند

اگر مرگ هم بیاید و یک سال کنار من بنشیند، به جان تو قسم که نمی‌تواند پیکر من را پیدا کند.

نکته ادبی: ادامه مبالغه در لاغری و نیستیِ عاشق.

به هجر اندر همین یک سود بینم که از مرگ امینم تا من چنینم

در این جدایی فقط یک سود می‌بینم و آن این است که تا وقتی این‌گونه‌ام، از مرگ در امان هستم.

نکته ادبی: طنز تلخ و پارادوکسِ زنده ماندنِ بی‌حاصل.

مرا اندوه چون کهسار گشست ره صبرم برو دشوار هشست

اندوه من مانند کوه بزرگ شده و راه صبر و شکیبایی را بر من دشوار کرده است.

نکته ادبی: تشبیه اندوه به کوه (کهسار).

مبادا هر گز از دردم رهایی اگر من صبر دارم در جدایی

مبادا که از درد دوری رهایی یابم، اگر بخواهم در این جدایی صبر کنم.

نکته ادبی: نفیِ صبر به عنوانِ عاملی برای فراموشیِ معشوق.

شکیبایی در آن دل چون بماند که جز سوزنده دوزخ را نماند

در دلی که جایگاه سوزانِ دوزخ است، چگونه می‌تواند صبر و آرامش باقی بماند؟

نکته ادبی: تشبیه دل به دوزخ به دلیل شدت سوزش و فراق.

دلی کاو شد تهی از خون خود نیز درو آرام چون گیرد دگر چیز

دلی که از خونِ خود خالی شده است، چگونه می‌تواند جایگاه چیز دیگری (آرامش) باشد؟

نکته ادبی: کنایه از تهی شدن از روح و جان.

دروغست آنکه جان در تن ز خونست مرا خون نیست جانم مانده چونست

این دروغ است که می‌گویند جان انسان از خون است؛ چرا که من خونی در رگ ندارم و باز جان دارم.

نکته ادبی: چالش در باورهای فیزیولوژیکِ آن زمان برای بیانِ شدتِ رنج.

نگارا تا تو بودی در بر من تنم چون شاخ بود و گل بر من

ای نگار، تا زمانی که تو در کنار من بودی، تن من مانند شاخه‌ای پرگل بود.

نکته ادبی: تشبیه خود به شاخه و معشوق به گلِ آن.

سزد گر بی تو سوزم بر آذر که خود سوزد همه کس شاخ بی بر

سزاوار است که بی تو در آتش بسوزم، چرا که شاخه‌ای که میوه و گل ندارد، در آتش سوزانده می‌شود.

نکته ادبی: توجیه منطقیِ عاشق برای رنج کشیدن.

تو تا رفتی برفت از من همه کام نه دیدارت همی یابم نه آرام

از وقتی که تو رفتی، تمام لذت و آرزو از من رفت و نه دیدار تو را دارم و نه آرامش را.

نکته ادبی: تصویرِ مطلقِ فقدانِ معشوق.

جدا شد کام من تا تو جدایی نیاید باز تا تو باز نایی

تا وقتی تو جدا هستی، لذت زندگی من نیز جدا شده و تا تو بازنگردی، لذت بازنمی‌گردد.

نکته ادبی: تکرارِ واژگانی برای تأکید بر همبستگیِ وجودِ معشوق با کامروایی.

بیاشفست با من روزگارم تو گویی با فلک در کار زارم

روزگار با من سرِ ناسازگاری گذاشته است، گویی که با آسمان در حال جنگ و ستیز هستم.

نکته ادبی: تشبیه روزگار به دشمنی در حال نبرد.

جهانم بی تو آشفته یکسر چو باشد بی امیر آشفته لشکر

جهان من بی تو مانند لشکری است که فرمانده ندارد و همه چیز در آن آشوب و نابسامان است.

نکته ادبی: تشبیه وضعیتِ آشفته‌ی درونی به لشکرِ بی‌امیر.

چنان در هجر بر من بگذرد روز که در صسرا بر آهو بگذرد یوز

روزهای من در هجران تو چنان می‌گذرد که یوزپلنگ بر آهو در صحرا می‌تازد (سریع و کشنده).

نکته ادبی: تشبیه گذرِ زمانِ دردناک به هجومِ شکارچی به شکار.

اگر گریم بدین تیمار نیکوست گرستن بر چنین حالی نه آهوست

اگر با این غم گریه کنم، بجاست؛ گریستن بر چنین حال و روزی، نشانه بی‌تابی و عیب نیست.

نکته ادبی: توجیهِ منطقی برای گریستن.

منم بی یار وز دردم بسی یار منم بی کار وز عشقم بسی کار

من بی‌یار هستم ولی از دردم یاران زیادی دارم و بی‌کار هستم ولی از عشق تو بسیار مشغولم.

نکته ادبی: پارادوکس و تضاد میانِ تنهاییِ ظاهری و درگیریِ باطنی.

نیابم بی تو کام اینجهانی هماما کم تو بودی زندگانی

بی تو هیچ بهره‌ای از زندگی این جهان نمی‌برم، زیرا تمام زندگی من تو بودی.

نکته ادبی: کنایه از وابستگیِ مطلقِ هستیِ عاشق به معشوق.

بکشتیدر دلم تخم هوایت کنون آبش ده از جوی وفایت

تخم عشقت را در دل من کاشتی، اکنون با آبِ وفایت به آن رسیدگی کن.

نکته ادبی: استعاره‌ی کشاورزی برای رشدِ عشق.

ببین روی مرا یک بار دیگر نگر تا در جهان دیدی چنین زر

یک بار دیگر به چهره زرد و رنگ‌پریده من نگاه کن تا ببینی که آیا در جهان کسی با چنین رنگی دیده‌ای؟

نکته ادبی: تأکید بر زردیِ چهره به عنوانِ نمادِ بیماری و دوری.

اگر چه دشمنی با من به کینی ببخشایی چو روی من ببینی

اگرچه اکنون با کینه با من دشمنی می‌کنی، اما اگر چهره‌ام را ببینی، به من رحم خواهی کرد.

نکته ادبی: امیدِ عاشق به تأثیرِ دیدنِ رنجش بر دلِ معشوق.

اگر چه بی وفا بد سگالی به درد من تو از من بیش نالی

اگرچه تو بی‌وفا و بدسگال هستی، اما در برابر درد من، تو از من بیشتر می‌نالی.

نکته ادبی: ادعایِ شاعر مبنی بر اینکه دردِ معشوق از رنجِ او بیشتر است.

مرا گویند بیماری و نالان طبیبی جوی تا سازدت درمان

به من می‌گویند که بیماری و نالان هستی، طبیبی پیدا کن تا تو را درمان کند.

نکته ادبی: نقلِ قول از دیگران برای آغازِ یک بحثِ استدلالی.

اگر درمان بیمار از طبیبست مرا خود درد و آزار از طبیبست

اگر درمان بیماری به دست طبیب است، درد و آزار من دقیقاً از همان طبیب (معشوق) ناشی می‌شود.

نکته ادبی: هسته اصلی پارادوکسِ شعر؛ طبیب بودنِ معشوق و عاملِ بیماری بودن او.

طبیب من خیانت کرد با من بماند از غدر او این درد با من

طبیبِ من به من خیانت کرد و در اثر غدر او، این درد با من باقی ماند.

نکته ادبی: به کار بردنِ اصطلاحِ خیانت در حوزه پزشکی برای توصیفِ رفتارِ معشوق.

مرا تا باشد این درد نهانی ترا جویم که درمانم تو دانی

تا وقتی این درد پنهان را دارم، تنها تو را می‌جویم چون فقط تو راه درمان مرا می‌دانی.

نکته ادبی: تکرارِ نیازِ عاشق به معشوق برای درمان.

به دیدار تو باشم آرزومند ندارم دل نادیدنت خرسند

من بسیار مشتاق دیدار تو هستم و دلم با ندیدن تو آرام نمی‌گیرد.

نکته ادبی: بیانِ صریحِ اشتیاق.

نیم از بخت و از دادار نومید که باز آید مرا تابنده خورشید

من از بخت و از خدا ناامید نیستم که دوباره خورشیدِ وجود تو بر من بتابد.

نکته ادبی: امید به بازگشتِ معشوق به عنوانِ خورشید.

اگر خورشید روی تو بر آید شب تیمار و رنج من سر اید

اگر خورشید روی تو طلوع کند، شبِ تاریکِ رنج و تیمار من به پایان خواهد رسید.

نکته ادبی: تشبیه معشوق به خورشید و پایانِ رنج به روز.

ببخشاید مرا دیرینه دشمن چه باشد گر ببخشایی تو بر من

دشمن قدیمی من هم به حالم رحم کرد، چه می‌شود اگر تو هم بر من رحم کنی؟

نکته ادبی: مقایسه میانِ ترحمِ دشمن و بی‌رحمیِ معشوق.

چه باشد گر به من رحم آوری تو که نه از دشمن دشمنتری تو

چه می‌شود اگر به من رحم کنی؟ چرا که تو از هر دشمنی برای من دشمن‌تری.

نکته ادبی: تأکید بر ستمِ معشوق که از دشمن هم فراتر رفته است.

گر این نامه بخانی باز نایی به بی رسمی بر تو گوایی

اگر این نامه را بخوانی و بازنگردی، نشانگرِ بی‌وفایی و بی‌رسمی تو خواهد بود.

نکته ادبی: خاتمه‌بخشیدنِ شعر با اتمامِ حجتِ عاشق.

آرایه‌های ادبی

مبالغه (اغراق) اگر چرخ فلک باشد حریرم

توصیفِ گسترده‌ای از ابعادِ نوشتنِ دلتنگی با استفاده از ارکانِ کیهانی.

پارادوکس (متناقض‌نما) مرا خود درد و آزار از طبیبست

معشوق هم پزشک است و هم عاملِ بیماری؛ طبیبی که شفابخش نیست.

تشبیه جهانم بی تو آشفته یکسر / چو باشد بی امیر آشفته لشکر

مقایسه وضعیتِ آشفته‌ی روحی عاشق با لشکری که فرمانده‌اش را از دست داده است.

کنایه تنم چون شاخ بود و گل بر من

کنایه از طراوت و شادابی و زیبایی عاشق در زمانِ وصل.