ویس و رامین

فخرالدین اسعد گرگانی

رسیدن ویس و رامین به هم

فخرالدین اسعد گرگانی

چو خواهد بد درختی راست بالا چو بر روید بود ز آغاز پیدا

همیدون چون بود سالی دل افروز پدید آیدش خوشی هم ز نوروز

چنان چون بود کار ویس و رامین که هست آغازش آینده به آیین

اگر چه درد دل بسیار بردند به وصل اندر خوشی بسیار کردند

چو ویس از مهر بر رامین ببخضود زمانه زنگ کین از دلش بزدود

در آن هفته به یکدیگر رسیدند چنان کز هیچ کس رنجی ندیدند

شهنشه بار بر بست از خراسان سرا پرده بزد بر راه گرگان

وز آنجا سوی کوهستان سفر کرد چو بهمد بر ری و ساوه گذر کرد

بماند بهسوده رامین در خراسان کجا او خویشتن را ساحت نالان

برادر تخت و جای خود بدو داد بفرمودش که مردم را دهد داد

شهنشه رفته از مرو نو آیین به مرو اندر بمانده ویس و رامین

نخستین روز بنشست آن پری روی پر از ناز و پر از رنگ و پر از بوی

میان گنبدی سر بر دو پیکر نگاریده به زرین نفش بتگر

نهادش همچو مهر رام محکم نگارش همچو روی ویس خرم

ازو سه در گشاده در گلستان سه دیگر در به ایوان و شبستان

نشسته ویس چون خورشید بر تخت هم از خوبی به آزادی هم از بخت

میان گوهر و زیور سراپای بتان را زشت کرده زیب و آرای

هزاران گل شکفته بر رخانش نهفته سی ستاره در دهانش

دمان بوی بهشت از ویس بت روی چنان چون بوی خوش از باغ خوشبوی

نسیم باغ و بوی ویس در هم روان خسته را بودند مرهم

شکفته گل به خوبی چون رخ ویس به بوی مشک همچون پاسخ ویس

چو ابری بسته دود مشک و عنبر که دید ابری بر آینده ز مجمر

ز روی دلبران او را بهاران وز آب گل مرو را قطر باران

بهشتی بود گفتی کاخ و ایوان مرو را حور ویس و دایه رصوان

گهی آراست ویس دلستان را گهی ایوان و خوم بوستان را

چو گنبد را ز بیگانه تهی کرد ز راه بام رامین را در آورد

چو رامین آمد اندر گنبد شاه نه گنبد دید گردون دید با ماه

اگر چه دید روی ویس دلبر نیامد دلش را دیدار باور

دل بیمارش از شادی چنان شد که گفتی پیر بود از سر جوان شد

تن نالانش از شادی دگر شد تو گفتی مرده بود او جانور شد

روانش همچو کشت پژمریده امید از آب و از باران بریده

ز بوی ویس آب زندگانی بخورد و ماند نامش جاودانی

چو با ماه جهان افروز بنشست ز جانش دود آتش سوز بنشست

بدو گفت ای بهشت کام و شادی به تو یزدان ننوده اوستادی

به گوهر بانوان را بانوی تو به غمزه جادوان را جادوی تو

گل کافور رنگ مشک بویی بت شمشاد قد لاله رویی

تو از خوبی کنون چون آفتابی خنک آن کس که تو بروی بتابی

به بالای تو ماند سرو و شمشاد اگر بر هر دو ماند نقش نوشاد

تو در زیبایی آن رخشنده ماهی کجا تاریکی و تیمار کاهی

ترا دادست بخت آن روشنایی که زنگ از جان بدبختان زدایی

اگر باشم ترا از پیشکاران خداوندی کنم بر کامگاران

و گر پیشت پرستش را بشایم بجز با مشتری پهلو نسایم

چو بشنید این سخن ویس پری زاد به شرم و ناز و گشی پاسخش داد

بدو گفت ای جوانمرد جوانبخت بسی تیمار دیدم در جهان سخت

ندیدم هیچ تیماری بدین سان که شد بر چشم من سوایی آسان

تن پاکیزه را آلوده کردم وفا و شرم را نابوده کردم

ز دو کس یافتم این زشت مایه یکی از بخت بد دیگر ز دایه

مرا دایه درین رسوایی افگند به نیرنگ و به دستان و به سوگند

بکرد او هر چه بتوانست کردن ز خواهش کردن و تیمار خوردن

بگو تا تو چه خواهی کرد با من ز کام دوستان وز کام دشمان

به مهر اندر چو گل یک روزه باشی نه چون یاقوت و چون فیروزه باشی

بگردد سال و ماه و تو بگردی پشیمانیت باشد زین که کردی

اگر پیمان چنین خواهدت بودن چه باید این همه زاری ننودن

به یکروزه مرادی کش برانی چه باید برد ننگ جاودانی

نیرزد کام صد ساله یکی ننگ کزو بر جان بماند جاودان زنگ

پس آن کامی که او یکروزه باشد سزد گر جان ازو با روزه باشد

دگر باره زبان بگشاد رامین بدو گفت ایرونده سرو سیمین

ندانم کضوری چون کضور ماه که دروی رست چون تو سرو با ماه

ندانم مادری چون پاک شهرو که بودش دخت ویس و پور ویرو

هزاران آفرین بر کضورت باد همیدون بر خجسته گوهرت باد

هزاران آفرین بر مادر تو کزو زاد این بهشتی پیکر تو

خنک آن را که هستت نیک مادر مر آن را نیز کاو هستت برادر

دگر آن را که روزی با تو بودست ترا دیدست یا نامت شنودست

دگر آن را که کردت دایگانی ویا ورزید با تو دوستگانی

بسست این خر مرو شاهجان را که آرامست چون تو دلستان را

بسست این نام و این اورنگ شه را که دارد در شبستان چون تو مه را

مرا این خرمی بس تا به جاوید که نامی گشتم از پیوند خورشید

بدین گوشی که آوازت شنیدم بدین چشمی که دیدارت بدیدم

ازین پس نشنوم جز نیکنامی نبینم جز مراد و شادکامی

پس آنگه ویس و رامین هر دو با هم ببستند از وفا پیمان محکم

نخست آزاده رامین خورد سوگند به یزدان کاوست گیتی را خداوند

به ماه روشن و تابنده خورشید نه فرخ مشتری و پاک ناهید

به نان و با نمک با دین یزدان به روشن آتش و جان سخن دان

که تا بادی وزد بر کوهساران ویا آبی رود بر رودباران

بماند با شب تیره سیاهی بپوسد در درون جوی ماهی

روش دارد ستاره آسمان بر همیدون مهر دارد تن به جان بر

نگردد بر وفا رامین پشیمان نه هرگز بشکند با دوست پیمان

نه جز بر روی ویسه مهر بندد نه کس را دوست گیرد نه پسندد

چو رامین بر وفا سوگندها خورد به مهر و دوستی پیمانها کرد

پس آنگه ویس با وی خورد سوگند که هرگز نشکند با دوست پیوند

به رامین داد یک دسته بنفشه به یادم دار گفتا این همیشه

کجا بینی بنفشه تازه بر بار ازین پیمان و این سوگند یاد آر

چنین بادا کبود و کوژ بالا هر آن کاو بشکند پیمانش از ما

که من چون گل ببینم در گلستان به یاد ارم ازین سوگند و پیمان

چو گل یک روزه بادا جان آن کس که از ما بشکند پیمان ازین پس

چو زین سان هر دوان سوگند خوردند به مهر و دوستی پیمان بکردند

گوا کردند یزدان جهان را همیدون اختران آسمان را

وزان پس هر دوان با هم بخفتند گذشته حالها با هم بگفتند

به شادی ویس را بد شاه در بر چو رامین را دو هفته ماه در بر

در آورده به ویسه دست رامین چو زرین طوق گرد سرو سیمین

گر ایشان را بدیدی چشم رصوان ندانستی که نیکوتر ازیشان

همه بستر پر از گل بود و گوهر همه بالین پر از مشک و ز عنبر

شکرشان در سخن همراز گشته گهرشان در خوشی انراز گشته

لب اندر لب نهاده روی بر روی در افگنده به میدان از خوشی گوی

ز تنگی دوست را در بر گرفتن دو تن بودند در بستر چو یک تن

اگر باران بر آن هر دو سمن بر بباریدی نگشتی سینه شان تر

دل رامین سراسر خسته از غم نهاده ویس دل بر وی چو مرهم

ز نرگس گر زیان بودی فراوان زیانی را ز شکر خواست تاوان

به هر تیری که ویسه بر دلش زد گزاران بوسه رامین بر گلش زد

چو در میدان شادی سر کشی کرد کلید کام در قفل خوشی کرد

بدان دلبر فزونتر شد پسندش کجا با مهر یزدان دید بندش

بسفت آن نغز در پر بهارا بکرد آن پارسا نا پارسارا

چو تیر از زخمگاه آهیخت بیرون نشانه بود و تیرش هر دو پر خون

به تیرش خسته شد ویس دلارام بر آمد دلش را زان خستگی کام

چو کام دل بر آمد این و آن را فزون شد مهربانی هردوان را

وزان پس همچنان دو مه بماندند بجز خوشی و کام دل نراندند

چو آگه گشت شاهنشاه ز رامین که سر برداشت نالنده ز بالین

همانگاه نامه زی رامین فرستاد که ما بی تو دل آزاریم و باشاد

همه بی روی تو بدرام و دلگیر چه می خوردن چه چوگان و چه نخچیر

بیا تا چند گه نخچیر جوییم بیاساییم و زنگ از دل بضوییم

که سبزست از بهاران کضور ماه همی تابد ز خاکش زهره و ماه

قصب پوشیده رومی کوه اروند کلاه قاقم از تارک بیفگند

کنون غرمش میان لاله خفتست همان رنگش تن اندر گل نهفتست

ز بس بر دشت غرقاب بهاری نگیرد یوز آهو بی سماری

چو این نامه بخوانی زود بشتاب بهاران را به کام خویش دریاب

همیدون ویس را با خود بیاور که می ژواهد ما دیدار مادر

چو آمد نامهء موبد به رامین به درگاهش دمان سد نای رویین

به راه افتاد رامین با دلارام به روی دوست راهش خوش بد ورام

چو آمد شادمان در کضور ماه پذیره رفت شاه و لشکر شاه

هم از ره ویس شد تا پیش مادر شده شرمنده از روی برادر

به دیدار یکایک شادمان شد پس آن شادیش یکسر اندهان شد

کجا از روی رامین شد گسسته برو دیدار رامین گشت بسته

به هفتم روی او یک راه دیدی به نزد شاه یا در راه دیدی

بر آن دیدار خرسندی نبودش فزونی جست اندوهان ننودش

هوا او را چنان یکباره بفریفت که یک ساعت همی از رام نشکیفت

ز جانش خوشتر آمد مهر رامین چه خوش باشد به دل یار نخستین

درک و برداشت

هوش مصنوعی

معنای روان

چو خواهد بد درختی راست بالا چو بر روید بود ز آغاز پیدا

همان‌طور که سرنوشتِ یک درختِ راست‌قامت از همان ابتدا و از زمان جوانه‌زدن مشخص است، پایانِ کارها نیز از آغازشان پیداست.

نکته ادبی: واژه 'بد' در اینجا به معنی ذات و سرشت است.

همیدون چون بود سالی دل افروز پدید آیدش خوشی هم ز نوروز

همین‌طور، خوشی و شادمانیِ سال نیز از همان فرارسیدن نوروز آشکار می‌گردد.

نکته ادبی: 'همیدون' در متون کهن به معنای همچنین و این‌چنین به کار می‌رود.

چنان چون بود کار ویس و رامین که هست آغازش آینده به آیین

داستانِ ویس و رامین نیز از همین دست است که سرانجامِ آن با آغازش همخوانی و آیینِ خاص خود را دارد.

نکته ادبی: اشاره به ضرب‌المثل 'از کوزه همان برون تراود که در اوست'.

اگر چه درد دل بسیار بردند به وصل اندر خوشی بسیار کردند

اگرچه در این راه رنج و دردِ بسیاری تحمل کردند، اما در هنگام وصال، لذت و شادمانیِ فراوانی نیز تجربه کردند.

نکته ادبی: تضاد میان 'درد' و 'وصل' برای نشان دادنِ عمقِ احساسات.

چو ویس از مهر بر رامین ببخضود زمانه زنگ کین از دلش بزدود

زمانی که ویس، رامین را بخشید و خشم خود را کنار گذاشت، روزگار غبارِ کینه‌توزی را از دلِ او پاک کرد.

نکته ادبی: 'بخشضود' در اینجا به معنای گذشت کردن و بخشیدن است.

در آن هفته به یکدیگر رسیدند چنان کز هیچ کس رنجی ندیدند

در آن هفته به دیدارِ یکدیگر نائل شدند و چنان در آرامش بودند که از هیچ‌کس آزاری به آنان نرسید.

نکته ادبی: کنایه از پنهان ماندنِ دیدارِ آن‌ها از چشمِ بدخواهان.

شهنشه بار بر بست از خراسان سرا پرده بزد بر راه گرگان

پادشاه (موبد) از خراسان حرکت کرد و خیمه‌ی خود را در مسیرِ گرگان برافراشت.

نکته ادبی: 'شهنشه' استعاره از موبد است که در این داستان نقش پادشاه را دارد.

وز آنجا سوی کوهستان سفر کرد چو بهمد بر ری و ساوه گذر کرد

و از آنجا به سمت کوهستان راهی شد و همچون بادی تند از ری و ساوه عبور کرد.

نکته ادبی: 'بهمد' تشبیه به بادِ تند برای نشان دادنِ سرعتِ حرکت.

بماند بهسوده رامین در خراسان کجا او خویشتن را ساحت نالان

رامین در خراسان باقی ماند، همان‌جایی که خود را در اندوه و ناله می‌دید.

نکته ادبی: 'ساحت' در اینجا به معنای موقعیت و جایگاه است.

برادر تخت و جای خود بدو داد بفرمودش که مردم را دهد داد

برادرش (موبد) تخت و پادشاهی را به او سپرد و دستور داد که با مردم به عدالت رفتار کند.

نکته ادبی: اشاره به واگذاریِ موقتِ قدرت به رامین.

شهنشه رفته از مرو نو آیین به مرو اندر بمانده ویس و رامین

پادشاه از مرو رفت و ویس و رامین در مرو ماندگار شدند.

نکته ادبی: ایجاز در کلام برای انتقالِ سریعِ تغییرِ مکان شخصیت‌ها.

نخستین روز بنشست آن پری روی پر از ناز و پر از رنگ و پر از بوی

در نخستین روز، آن پری‌چهره در حالی که غرق در ناز و زیبایی و عطر خوش بود، نشست.

نکته ادبی: 'پری‌روی' استعاره از زیباییِ فرازمینی و خیره‌کننده.

میان گنبدی سر بر دو پیکر نگاریده به زرین نفش بتگر

او در میان گنبدی بود که سقفی بلند داشت و دیوارهایش با نقش‌های زرینِ استادکارانِ نقاش تزئین شده بود.

نکته ادبی: توصیفِ دقیق معماری برای نشان دادنِ جلال و شکوهِ محیط.

نهادش همچو مهر رام محکم نگارش همچو روی ویس خرم

آن گنبد چنان استوار بود که گویی مهر و محبتِ رامین در آن جای گرفته و نقش‌هایش به زیباییِ چهره‌ی خرمِ ویس بود.

نکته ادبی: تشبیه و کنایه برای القایِ پیوندِ محیط با معشوق.

ازو سه در گشاده در گلستان سه دیگر در به ایوان و شبستان

سه در از آن گنبد به گلستان باز می‌شد و سه درِ دیگر به سمت ایوان و شبستانِ خانه گشوده می‌گردید.

نکته ادبی: توصیفِ جزئیات برای تصویرسازیِ فضایی.

نشسته ویس چون خورشید بر تخت هم از خوبی به آزادی هم از بخت

ویس همانند خورشید بر تخت نشست، در حالی که زیبایی، آزادی و خوش‌بختی در او نمایان بود.

نکته ادبی: تشبیه ویس به خورشید از رایج‌ترین استعارات برای زیبایی در ادبیات کلاسیک.

میان گوهر و زیور سراپای بتان را زشت کرده زیب و آرای

او غرق در زیورآلات و جواهرات بود، به گونه‌ای که زیباییِ خودِ او، تمامِ آن تزئینات را در نظرها ناچیز جلوه می‌داد.

نکته ادبی: اغراق برای نشان دادنِ برتریِ زیباییِ معشوق بر اشیاء قیمتی.

هزاران گل شکفته بر رخانش نهفته سی ستاره در دهانش

هزاران گل در چهره‌اش شکفته بود و دهانِ کوچکش همچون سی ستاره پنهان بود.

نکته ادبی: استعاره از دندان‌های زیبا و درخشان.

دمان بوی بهشت از ویس بت روی چنان چون بوی خوش از باغ خوشبوی

بوی خوشِ بهشت از آن پری‌چهره متصاعد بود، درست مانندِ بویِ خوشی که از باغی سرسبز به مشام می‌رسد.

نکته ادبی: تشبیه ویس به بهشت و باغ برای القایِ حسِ لذت‌بخش.

نسیم باغ و بوی ویس در هم روان خسته را بودند مرهم

نسیمِ باغ و عطرِ ویس با هم درآمیخته بود و برای روحِ خسته و بیمار، همچون دارویی شفابخش بود.

نکته ادبی: استعاره از ویس به عنوانِ مرهمِ جان.

شکفته گل به خوبی چون رخ ویس به بوی مشک همچون پاسخ ویس

گل‌ها از زیبایی به پایِ چهره‌ی ویس نمی‌رسیدند و بویِ مشک نیز در برابرِ عطرِ او ناچیز بود.

نکته ادبی: استفاده از عناصر طبیعت برای تکریمِ زیباییِ معشوق.

چو ابری بسته دود مشک و عنبر که دید ابری بر آینده ز مجمر

دودی از مشک و عنبر در فضا بود، گویی ابری از بخورِ آتشدان در حالِ برخاستن است.

نکته ادبی: تصویرسازیِ حسی برای فضاسازیِ مجلل.

ز روی دلبران او را بهاران وز آب گل مرو را قطر باران

برای او چهره‌ی دلبران همچون بهار بود و برای مرو، وجودِ او همچون بارانِ پاییزی بر گل‌ها بود.

نکته ادبی: تشبیهاتِ چهارفصل برای نشان دادنِ طراوتِ حضور ویس.

بهشتی بود گفتی کاخ و ایوان مرو را حور ویس و دایه رصوان

آن کاخ و ایوان گویی بهشت بود و مرو در آن حال، حوری (ویس) و دایه‌اش (رضوان) را در خود داشت.

نکته ادبی: اشاره به اساطیر اسلامی؛ رضوان نگهبان بهشت است.

گهی آراست ویس دلستان را گهی ایوان و خوم بوستان را

گاهی ویس دستانِ دلبرانه‌اش را می‌آراست و گاهی ایوان و باغِ خرمِ خود را تزیین می‌کرد.

نکته ادبی: توصیفِ فعالیت‌های روزمره‌ی ویس در زمانِ انتظار.

چو گنبد را ز بیگانه تهی کرد ز راه بام رامین را در آورد

هنگامی که گنبد را از حضورِ بیگانگان خالی کرد، رامین را از راهِ بام به درونِ آن آورد.

نکته ادبی: روایتِ اقدام برای دیدارِ مخفیانه.

چو رامین آمد اندر گنبد شاه نه گنبد دید گردون دید با ماه

چون رامین به گنبد وارد شد، چنان مجذوبِ ویس شد که گویی گنبد را نمی‌بیند و آسمان و ماه را می‌بیند.

نکته ادبی: استعاره از ویس به ماه برای نشان دادنِ درخشندگیِ او.

اگر چه دید روی ویس دلبر نیامد دلش را دیدار باور

اگرچه چهره‌ی دلبرِ خود را می‌دید، اما دلش باور نمی‌کرد که این دیدارِ واقعی است.

نکته ادبی: بازتابِ حیرت و ناباوریِ عاشق در لحظه‌ی وصال.

دل بیمارش از شادی چنان شد که گفتی پیر بود از سر جوان شد

دلِ بیمارش از شدتِ شادی چنان دگرگون شد که گویی پیر بود و ناگهان جوان شد.

نکته ادبی: تشبیه تحولِ روحی به جوانی دوباره.

تن نالانش از شادی دگر شد تو گفتی مرده بود او جانور شد

تنِ ناتوانش از شادی تغییر کرد، گویی که مرده بود و اکنون زنده شده است.

نکته ادبی: اغراقِ شاعرانه در تأثیرِ عشق بر جسم.

روانش همچو کشت پژمریده امید از آب و از باران بریده

روحِ او که همچون کشتی پژمرده بود و از آب و باران قطعِ امید کرده بود، دوباره جان گرفت.

نکته ادبی: استعاره از عشقِ ناکام به کشتِ پژمرده.

ز بوی ویس آب زندگانی بخورد و ماند نامش جاودانی

او از عطرِ ویس، آبِ حیات نوشید و نامش جاودانه ماند.

نکته ادبی: اشاره به اسطوره‌ی آبِ حیات (آبِ زندگانی).

چو با ماه جهان افروز بنشست ز جانش دود آتش سوز بنشست

هنگامی که با آن ماهِ زیبا نشست، دودِ آتشِ سوزانِ عشق از جانش فرونشست.

نکته ادبی: کنایه از آرام گرفتنِ بی‌قراری‌هایِ عاشقانه.

بدو گفت ای بهشت کام و شادی به تو یزدان ننوده اوستادی

به ویس گفت: ای بهشتِ کامرانی و شادی، خداوند هیچ‌کس را استادیِ تو (در زیبایی و کمال) نداده است.

نکته ادبی: ستایشِ معشوق با صفاتِ کمالیه.

به گوهر بانوان را بانوی تو به غمزه جادوان را جادوی تو

تو بانویِ تمامِ بانوان هستی و با چشم و ابرویت جادوگران را سحر می‌کنی.

نکته ادبی: اشاره به قدرتِ سحرانگیزِ نگاهِ معشوق (غمزه).

گل کافور رنگ مشک بویی بت شمشاد قد لاله رویی

تو همچون گلی سفید و خوش‌بو، بلندقامت و زیبا‌روی هستی.

نکته ادبی: توصیفِ ظاهری با استعاراتِ طبیعت‌گرایانه.

تو از خوبی کنون چون آفتابی خنک آن کس که تو بروی بتابی

تو اکنون همچون خورشید می‌درخشی؛ خوشا به حالِ کسی که نورِ تو بر او بتابد.

نکته ادبی: آرزویِ عاشق برای بهره‌مندی از توجهِ معشوق.

به بالای تو ماند سرو و شمشاد اگر بر هر دو ماند نقش نوشاد

سرو و شمشاد به قامتِ تو می‌مانند، اگرچه نقشِ نوشاد (نامی اسطوره‌ای یا خیالی) بر هر دو باشد.

نکته ادبی: تأکید بر برتریِ زیباییِ ویس بر مظاهرِ طبیعی.

تو در زیبایی آن رخشنده ماهی کجا تاریکی و تیمار کاهی

تو در زیبایی، آن ماهِ درخشانی هستی که تاریکی و غم را از دل می‌کاهد.

نکته ادبی: تضادِ ماه با تاریکیِ غم.

ترا دادست بخت آن روشنایی که زنگ از جان بدبختان زدایی

بخت به تو چنان روشنایی داده است که زنگار از جانِ بدبختان می‌زدایی.

نکته ادبی: استعاره از جانِ عاشق به آیینه‌ای که با نورِ معشوق صیقل می‌خورد.

اگر باشم ترا از پیشکاران خداوندی کنم بر کامگاران

اگر من پیشکارِ تو باشم، بر تمامِ کامروایانِ جهان برتری خواهم داشت.

نکته ادبی: اغراق در ارزشِ مقامِ عاشقی.

و گر پیشت پرستش را بشایم بجز با مشتری پهلو نسایم

و اگر لیاقتِ پرستشِ تو را داشته باشم، با هیچ‌کس جز تو هم‌نشین نخواهم شد.

نکته ادبی: اشاره به مشتری (سیاره‌ی سعد) به عنوانِ هم‌نشینِ کمال.

چو بشنید این سخن ویس پری زاد به شرم و ناز و گشی پاسخش داد

چون ویسِ پری‌زاد این سخنان را شنید، با شرم، ناز و خوش‌رویی پاسخ داد.

نکته ادبی: توصیفِ احوالاتِ معشوق در هنگامِ ابرازِ عشقِ عاشق.

بدو گفت ای جوانمرد جوانبخت بسی تیمار دیدم در جهان سخت

ویس به او گفت: ای جوانمردِ خوش‌اقبال، من رنج‌های بسیاری در این جهان دیده‌ام.

نکته ادبی: اشاره به سختی‌هایی که ویس در طول داستان متحمل شده است.

ندیدم هیچ تیماری بدین سان که شد بر چشم من سوایی آسان

هیچ‌کدام از آن سختی‌ها به اندازه‌ی این غمی که در چشمانم می‌بینم، آسان نبود.

نکته ادبی: ایهام در سختیِ عشق که همزمان هم تلخ است و هم شیرین.

تن پاکیزه را آلوده کردم وفا و شرم را نابوده کردم

من تنِ پاکِ خود را به گناه آلودم و وفا و شرم را از میان بردم.

نکته ادبی: اشاره به وجدانِ دردناکِ ویس و شکستنِ تابوهای اخلاقی.

ز دو کس یافتم این زشت مایه یکی از بخت بد دیگر ز دایه

من این کارِ زشت را از دو عامل پیدا کردم: یکی از بختِ بدِ خودم و دیگری از توطئه‌ی دایه.

نکته ادبی: دایه در داستانِ ویس و رامین، نقشِ محرکِ اصلیِ گناه و رسوایی را دارد.

مرا دایه درین رسوایی افگند به نیرنگ و به دستان و به سوگند

دایه با فریب و نیرنگ و سوگند، مرا به این رسوایی کشاند.

نکته ادبی: 'دستان' در فارسیِ میانه و کلاسیک به معنای حیله و فریب است.

بکرد او هر چه بتوانست کردن ز خواهش کردن و تیمار خوردن

او هر کاری که توانست انجام داد؛ از خواهش کردن گرفته تا رنج‌های بسیاری که متحمل شد.

نکته ادبی: توصیفِ تلاش‌های خستگی‌ناپذیرِ دایه برای وصالِ عاشق و معشوق.

بگو تا تو چه خواهی کرد با من ز کام دوستان وز کام دشمان

حالا بگو ببینم، تو با من چه خواهی کرد؟ هم با آن چیزی که دوستان می‌پسندند و هم با آنچه دشمنان خواستارند؟

نکته ادبی: پرسشِ سرنوشت‌سازِ ویس درباره‌ی وفاداریِ رامین در برابر قضاوتِ دیگران.

به مهر اندر چو گل یک روزه باشی نه چون یاقوت و چون فیروزه باشی

در عشق، مانند گلِ یک‌روزه زودگذر نباش که به سرعت پژمرده می‌شود؛ بلکه همچون یاقوت و فیروزه، ماندگار و ارزشمند باش.

نکته ادبی: تشبیه گل به پدیده‌ای فانی و سنگ‌های قیمتی به پدیده‌ای ماندگار برای تبیین ارزش تعهد.

بگردد سال و ماه و تو بگردی پشیمانیت باشد زین که کردی

زمان می‌گذرد و تو نیز با گذر آن پیر می‌شوی؛ بنابراین اگر کاری کنی که از آن پشیمان شوی، حسرت آن بر دلت خواهد ماند.

نکته ادبی: اشاره به گذر عمر و ضرورت پرهیز از اعمالی که موجب ندامت در پیری است.

اگر پیمان چنین خواهدت بودن چه باید این همه زاری ننودن

اگر قرار است چنین پیمانی میان ما بسته شود و این مسیر را برگزینیم، چرا این‌همه گریه و زاری می‌کنی؟

نکته ادبی: پرسش انکاری برای دعوت به ثبات قدم و رهایی از تردیدهای ناشی از ترس.

به یکروزه مرادی کش برانی چه باید برد ننگ جاودانی

برای رسیدن به یک لذت کوتاه و ناچیز، چرا باید ننگی ابدی را برای خود بخری؟

نکته ادبی: تضاد میان لذتِ زودگذر و ننگِ جاودانه.

نیرزد کام صد ساله یکی ننگ کزو بر جان بماند جاودان زنگ

لذت صد سال زندگی به یک لحظه ننگ نمی‌ارزد، چرا که آن ننگ، زنگارِ ابدی بر جان آدمی می‌گذارد.

نکته ادبی: استعاره زنگار برای آلودگی روح و ننگ اجتماعی.

پس آن کامی که او یکروزه باشد سزد گر جان ازو با روزه باشد

پس آن لذتی که تنها یک روز دوام دارد، بهتر است که انسان با روزه (پرهیز) از آن بگذرد و تن به آن ندهد.

نکته ادبی: بازی کلامی با مفهوم 'روزه' به معنای پرهیز از کام‌جویی.

دگر باره زبان بگشاد رامین بدو گفت ایرونده سرو سیمین

رامین دوباره زبان گشود و با ویس که قامتی موزون و سیمین‌تن داشت، سخن گفت.

نکته ادبی: توصیف زیبایی ویس با صفت سرو سیمین (سروِ نقره‌فام).

ندانم کضوری چون کضور ماه که دروی رست چون تو سرو با ماه

نمی‌شناسم شهری را که مانند ماه درخشان باشد و چنان سروِ زیبایی همچون تو در آن رشد کرده باشد.

نکته ادبی: ستایشِ زیباییِ ویس با تشبیه او به سرو و ماه.

ندانم مادری چون پاک شهرو که بودش دخت ویس و پور ویرو

نمی‌شناسم مادری چون شهرو که پاک‌دامن باشد و دختری چون ویس و پسری چون ویرو به دنیا آورده باشد.

نکته ادبی: تکریمِ خانواده و تبارِ معشوق.

هزاران آفرین بر کضورت باد همیدون بر خجسته گوهرت باد

هزاران آفرین بر تبار تو و نیز بر خجسته وجود و گوهر وجودی‌ات باد.

نکته ادبی: تأکید بر اصالت و گوهرِ والای وجودی معشوق.

هزاران آفرین بر مادر تو کزو زاد این بهشتی پیکر تو

هزاران درود بر مادر تو که چنین پیکر بهشتی و زیبایی را به دنیا آورده است.

نکته ادبی: ستایش زیبایی معشوق به عنوان تجلی زیباییِ آسمانی.

خنک آن را که هستت نیک مادر مر آن را نیز کاو هستت برادر

خوشا به حال کسی که مادری چنین نیکو دارد و همچنین خوشا به حال برادر او.

نکته ادبی: غبطه خوردن به اطرافیانِ ویس به دلیلِ داشتن پیوندِ خونی با او.

دگر آن را که روزی با تو بودست ترا دیدست یا نامت شنودست

همچنین خوشا به حال آن کس که روزگاری با تو همراه بوده یا تو را دیده و یا حتی نام تو را شنیده است.

نکته ادبی: بیانِ مقامِ شامخِ معشوق که دیدار یا شنیدن نامش سعادت است.

دگر آن را که کردت دایگانی ویا ورزید با تو دوستگانی

و نیز برای کسی که دایگی تو را کرده و یا با تو دوستی و رفاقتی داشته است.

نکته ادبی: تکریمِ کسانی که در پرورشِ معشوق نقش داشته‌اند.

بسست این خر مرو شاهجان را که آرامست چون تو دلستان را

برای شاهجان (شهری که ویس در آن است) همین افتخار کافی است که آرام‌بخشِ دلستانی چون تو باشد.

نکته ادبی: اغراق در جایگاهِ مکانی که معشوق در آن حضور دارد.

بسست این نام و این اورنگ شه را که دارد در شبستان چون تو مه را

برای پادشاه نیز همین نام و همین تخت و تاج بس است که در حرم‌سرای خود، ماه‌رویی چون تو را دارد.

نکته ادبی: توصیفِ ویس به عنوانِ گران‌بهاترین داراییِ پادشاه.

مرا این خرمی بس تا به جاوید که نامی گشتم از پیوند خورشید

برای من همین خوشبختی تا ابد کافی است که با پیوند یافتن با خورشید (ویس)، صاحب نام و آوازه شدم.

نکته ادبی: استعاره خورشید برای ویس، نشان‌دهنده درخشش و تابان بودن او.

بدین گوشی که آوازت شنیدم بدین چشمی که دیدارت بدیدم

به خاطر این گوشی که آواز تو را شنید و این چشمی که چهره تو را دید، سپاسگزارم.

نکته ادبی: تأکید بر تقدسِ حواسِ پنج‌گانه به دلیل دریافتِ حضورِ معشوق.

ازین پس نشنوم جز نیکنامی نبینم جز مراد و شادکامی

از این پس، چیزی جز نام نیک نخواهم شنید و جز شادکامی و مراد نخواهم دید.

نکته ادبی: اشاره به دگرگونیِ جهان‌بینیِ عاشق پس از دیدارِ معشوق.

پس آنگه ویس و رامین هر دو با هم ببستند از وفا پیمان محکم

سپس ویس و رامین هر دو با هم پیمانی محکم و استوار بر پایه وفاداری بستند.

نکته ادبی: اشاره به تصمیمِ قاطعِ دو عاشق برای تداوم رابطه.

نخست آزاده رامین خورد سوگند به یزدان کاوست گیتی را خداوند

نخست، رامینِ آزاده سوگند یاد کرد به یزدانی که آفریدگار جهان است.

نکته ادبی: توسل به مقدسات برای اعتبار بخشیدن به عهد.

به ماه روشن و تابنده خورشید نه فرخ مشتری و پاک ناهید

و سوگند خورد به ماهِ روشن و خورشیدِ تابان و مشتری و ناهید که از ستارگانِ خوش‌یمن هستند.

نکته ادبی: سوگند به افلاک که در اخترشناسی قدیم نمادِ تأثیرگذاری بر سرنوشت هستند.

به نان و با نمک با دین یزدان به روشن آتش و جان سخن دان

به نان و نمک (سفره) و دینِ خدا و آتش مقدس و سخنِ حق سوگند یاد کرد.

نکته ادبی: اشاره به عناصر مقدس در فرهنگ ایران باستان؛ نان و نمک و آتش.

که تا بادی وزد بر کوهساران ویا آبی رود بر رودباران

سوگند خورد که تا زمانی که باد بر کوه‌ها می‌وزد و آب در رودخانه‌ها جریان دارد، پیمانش را حفظ کند.

نکته ادبی: تأکید بر جاودانگیِ پیمان به اندازه تداومِ هستی.

بماند با شب تیره سیاهی بپوسد در درون جوی ماهی

و تا زمانی که شب سیاه است و ماهی در آب زنده می‌ماند، بر پیمان خود باقی باشد.

نکته ادبی: استفاده از تمثیل‌های بدیهی و طبیعی برای تأکید بر عدم تغییرِ عهد.

روش دارد ستاره آسمان بر همیدون مهر دارد تن به جان بر

همان‌طور که آسمان ستاره دارد، من نیز مهر تو را در جانم حفظ می‌کنم.

نکته ادبی: تشبیه جایگاهِ معشوق در جانِ عاشق به جایگاهِ ستارگان در آسمان.

نگردد بر وفا رامین پشیمان نه هرگز بشکند با دوست پیمان

رامین هرگز از این وفاداری پشیمان نمی‌شود و پیمانش را با دوست نمی‌شکند.

نکته ادبی: تأکید بر استواری در عهد.

نه جز بر روی ویسه مهر بندد نه کس را دوست گیرد نه پسندد

رامین جز به ویس دل نمی‌بندد و هیچ‌کس دیگری را دوست نمی‌دارد و نمی‌پسندد.

نکته ادبی: انحصارِ عشق؛ ویژگیِ عشقِ آرمانی.

چو رامین بر وفا سوگندها خورد به مهر و دوستی پیمانها کرد

وقتی رامین بر این عهد سوگندهای بسیار خورد، پیمانِ دوستی را محکم کرد.

نکته ادبی: نکته روایی مبنی بر جدیتِ رامین در این تصمیم.

پس آنگه ویس با وی خورد سوگند که هرگز نشکند با دوست پیوند

سپس ویس نیز با او سوگند خورد که هرگز این پیوند دوستی را نشکند.

نکته ادبی: تقابلِ عهدِ دو عاشق برای استواری.

به رامین داد یک دسته بنفشه به یادم دار گفتا این همیشه

ویس دسته‌ای بنفشه به رامین داد و گفت: این را همیشه به یاد من داشته باش.

نکته ادبی: نمادگراییِ بنفشه به عنوان نشانه وفاداری و یادگاری.

کجا بینی بنفشه تازه بر بار ازین پیمان و این سوگند یاد آر

هرگاه بنفشه تازه‌ای دیدی، این پیمان و سوگند را به یاد آور.

نکته ادبی: ارتباط معنایی میان شیء (بنفشه) و مفهوم (وفاداری).

چنین بادا کبود و کوژ بالا هر آن کاو بشکند پیمانش از ما

هر کس از ما این پیمان را بشکند، مانند بنفشه کبود و خمیده (نزار) گردد.

نکته ادبی: نفرینِ نمادین؛ آرزوی بدشکل شدن برای عهدشکن.

که من چون گل ببینم در گلستان به یاد ارم ازین سوگند و پیمان

که من نیز هرگاه در گلستان گلی ببینم، به یاد این پیمان و سوگند بیفتم.

نکته ادبی: تداومِ یادآوری از طریقِ طبیعت.

چو گل یک روزه بادا جان آن کس که از ما بشکند پیمان ازین پس

جانِ کسی که از این پس پیمان ما را بشکند، مانند عمرِ گل، یک‌روزه و ناپایدار باد.

نکته ادبی: تکرارِ تمثیلِ گل برای بیانِ کوتاهیِ عمرِ خیانت‌کار.

چو زین سان هر دوان سوگند خوردند به مهر و دوستی پیمان بکردند

هنگامی که هر دو این‌گونه سوگند خوردند، بر سرِ مهر و دوستی پیمان بستند.

نکته ادبی: تثبیتِ رابطه در کلام و عمل.

گوا کردند یزدان جهان را همیدون اختران آسمان را

آن‌ها خدای جهان و ستارگان آسمان را بر این پیمان گواه گرفتند.

نکته ادبی: دعوت از نیروهای ماورایی برای شهادت بر عهد.

وزان پس هر دوان با هم بخفتند گذشته حالها با هم بگفتند

پس از آن، هر دو با هم خوابیدند و ماجراهای گذشته را برای یکدیگر بازگو کردند.

نکته ادبی: اشاره به سکون و خلوت گزیدنِ عاشقان.

به شادی ویس را بد شاه در بر چو رامین را دو هفته ماه در بر

ویس با شادمانی در آغوش شاه بود، در حالی که رامین هم‌چون ماه چهارده‌روزه در آغوش او بود.

نکته ادبی: تشبیه رامین به ماهِ کامل (دوهفته) در زیبایی.

در آورده به ویسه دست رامین چو زرین طوق گرد سرو سیمین

رامین دستانش را مانند طوقی زرین به دور گردنِ سیمینِ ویس حلقه کرده بود.

نکته ادبی: تشبیه دستانِ عاشق به طوقِ زرین، نشان‌دهنده زیبایی و انحصار.

گر ایشان را بدیدی چشم رصوان ندانستی که نیکوتر ازیشان

اگر نگهبان بهشت (رضوان) ایشان را می‌دید، نمی‌دانست که کدام‌یک زیباتر از دیگری است.

نکته ادبی: اغراق در زیبایی؛ رقابتِ زیباییِ آن دو با کمالِ بهشتی.

همه بستر پر از گل بود و گوهر همه بالین پر از مشک و ز عنبر

تمام بستر آن‌ها پر از گل و گوهر و بالش‌هایشان معطر به مشک و عنبر بود.

نکته ادبی: توصیفِ فضایِ اشرافی و حسیِ وصال.

شکرشان در سخن همراز گشته گهرشان در خوشی انراز گشته

سخنانِ شیرینشان همراز گشت و گوهرِ وجودی‌شان در خوشی با هم آمیخت.

نکته ادبی: استعاره از یگانگیِ روح و کلامِ دو عاشق.

لب اندر لب نهاده روی بر روی در افگنده به میدان از خوشی گوی

لب بر لب نهاده و صورت بر صورت، در میدانِ عشق گویِ سبقت را از دیگران ربودند.

نکته ادبی: کنایه از کمالِ آمیزش و وصال.

ز تنگی دوست را در بر گرفتن دو تن بودند در بستر چو یک تن

در تنگنایِ آغوش، آن‌چنان به هم چسبیده بودند که گویی دو تن نبودند و در بستر به یک تن تبدیل شده بودند.

نکته ادبی: توصیفِ وحدتِ وجودیِ عاشق و معشوق.

اگر باران بر آن هر دو سمن بر بباریدی نگشتی سینه شان تر

اگر باران بر تنِ آن دو (که به زیباییِ گل بودند) می‌بارید، سینه‌شان حتی ذره‌ای تر نمی‌شد (به دلیل چسبندگی شدید).

نکته ادبی: اغراق در کمالِ پیوستگیِ جسمانی.

دل رامین سراسر خسته از غم نهاده ویس دل بر وی چو مرهم

دلِ رامین که از غم رنجور بود، با ویس که مانند مرهمی بر زخم‌های او بود، آرام گرفت.

نکته ادبی: استعاره‌یِ مرهم برای نقشِ معشوق در شفایِ عاشق.

ز نرگس گر زیان بودی فراوان زیانی را ز شکر خواست تاوان

اگر از چشم (نرگس) آسیبی به او می‌رسید، با شیرینیِ بوسه (شکر) آن را جبران می‌کرد.

نکته ادبی: استعاره‌یِ نرگس برای چشم و شکر برای بوسه.

به هر تیری که ویسه بر دلش زد گزاران بوسه رامین بر گلش زد

با هر تیری که ویس (با نگاه یا ناز) به دلِ رامین می‌زد، رامین آن را با بوسه بر چهره ویس جبران می‌کرد.

نکته ادبی: تضاد میانِ تیرِ ناز و بوسه‌یِ وصال.

چو در میدان شادی سر کشی کرد کلید کام در قفل خوشی کرد

چون در میدانِ شادی سرکشی و شور کردند، کلیدِ کام‌یابی را در قفلِ خوشی چرخاندند.

نکته ادبی: استعاره کلید و قفل برای دستیابی به وصال.

بدان دلبر فزونتر شد پسندش کجا با مهر یزدان دید بندش

محبوب (ویس) بیشتر به او (رامین) متمایل شد، چرا که در وجود او نشانه‌ای از پیوند و وفاداری خالصانه دید.

نکته ادبی: مهر یزدان به معنای عشق پاک و خدایی است که استعاره از صدق نیت رامین در عشق‌ورزی است.

بسفت آن نغز در پر بهارا بکرد آن پارسا نا پارسارا

او آن مروارید گرانبها (عفت ویس) را سفت و دست‌نیافتنی کرد، و آن زنِ پارسا، پارسایی خود را از دست داد.

نکته ادبی: بسفتن در اینجا کنایه از تصرف و شکستن حریم عفت است.

چو تیر از زخمگاه آهیخت بیرون نشانه بود و تیرش هر دو پر خون

وقتی تیر (نماد وصال و تأثیر عشق) از زخمگاه بیرون کشیده شد، هم نشانه و هم تیر آغشته به خون بودند.

نکته ادبی: تصویرسازی خونین استعاره از رنج و لذتی است که هم‌زمان در تجربه اول عاشقانه وجود دارد.

به تیرش خسته شد ویس دلارام بر آمد دلش را زان خستگی کام

ویس دلارام با آن تیر زخمی شد، اما از این جراحت، به کام دل و آرزوی قلبی خود رسید.

نکته ادبی: تضاد میان زخم (درد) و کام (لذت) از ویژگی‌های سبک عاشقانه این منظومه است.

چو کام دل بر آمد این و آن را فزون شد مهربانی هردوان را

چون هر دو به کام دل رسیدند، مهر و محبت میانشان بیش از پیش فزونی یافت.

نکته ادبی: استفاده از واژه 'کام' در هر دو مصرع برای تأکید بر هم‌سویی دو عاشق است.

وزان پس همچنان دو مه بماندند بجز خوشی و کام دل نراندند

پس از آن ماجرا، آن دو ماه (استعاره از دو عاشق زیبارو) همچنان با هم ماندند و جز به خوشی و وصال، به چیز دیگری نیندیشیدند.

نکته ادبی: تعبیر 'دو ماه' برای دو معشوق به کار رفته است که نماد زیبایی و درخشش آنان است.

چو آگه گشت شاهنشاه ز رامین که سر برداشت نالنده ز بالین

وقتی شاهنشاه از رامین آگاه شد که او با ناله و بی‌قراری از بستر برخاسته (عاشق شده) است،

نکته ادبی: نالنده از بالین به کنایه از بیماری عشق و افسردگی عاشق است.

همانگاه نامه زی رامین فرستاد که ما بی تو دل آزاریم و باشاد

همان لحظه نامه‌ای برای رامین نوشت که 'ما بدون تو دچار دلتنگی و اندوه هستیم'.

نکته ادبی: شاه برای بازگرداندن رامین، لحنی عاطفی و نیازگونه به کار می‌برد.

همه بی روی تو بدرام و دلگیر چه می خوردن چه چوگان و چه نخچیر

همه چیز بدون دیدار تو برایم بی‌معنا و ملال‌آور است؛ چه غذا خوردن، چه چوگان بازی و چه شکار کردن.

نکته ادبی: فهرست کردن سرگرمی‌های شاهی برای نشان دادن پوچیِ زندگی بدون رامین است.

بیا تا چند گه نخچیر جوییم بیاساییم و زنگ از دل بضوییم

بیا تا چند روزی به شکار برویم، استراحت کنیم و زنگار غم را از دل‌هایمان بزداییم.

نکته ادبی: زنگ از دل زدودن، کنایه از رفع اندوه و پریشانی است.

که سبزست از بهاران کضور ماه همی تابد ز خاکش زهره و ماه

چرا که زمین در فصل بهار سبز شده و خاکش از زیبایی چون زهره و ماه می‌درخشد.

نکته ادبی: زهره و ماه نماد درخشش و زیبایی آسمانی هستند که به زمین نسبت داده شده است.

قصب پوشیده رومی کوه اروند کلاه قاقم از تارک بیفگند

کوه‌های بلند، همچون کسی که لباس حریر رومی پوشیده، برف‌های زمستانی (کلاه قاقم) را از سر بر زمین افکنده است.

نکته ادبی: تشبیه کوه به انسانِ جامه‌پوش، آرایه تشخیص (جان‌بخشی) است.

کنون غرمش میان لاله خفتست همان رنگش تن اندر گل نهفتست

اکنون آهوی کوهی در میان لاله‌ها خفته و رنگ تنش در گل‌های سرخ پنهان شده است.

نکته ادبی: توصیفِ دقیقِ رنگ‌ها برای ایجاد فضای بصریِ بهاری است.

ز بس بر دشت غرقاب بهاری نگیرد یوز آهو بی سماری

به خاطر سیلاب‌های بهاری که دشت را فرا گرفته، یوزپلنگ نمی‌تواند به راحتی آهو را شکار کند.

نکته ادبی: اشاره به وضعیت جغرافیایی و طبیعی فصل بهار که شکار را دشوار کرده است.

چو این نامه بخوانی زود بشتاب بهاران را به کام خویش دریاب

چون این نامه را خواندی، شتاب کن و به سرعت بیا تا از فصل بهار بهره‌مند شوی.

نکته ادبی: فعل بشتاب، نشان‌دهنده عجله شاه برای دیدار رامین است.

همیدون ویس را با خود بیاور که می ژواهد ما دیدار مادر

همچنین ویس را با خود بیاور، زیرا مادرش مشتاق دیدار اوست.

نکته ادبی: فریبِ شاه برای بازگرداندن ویس؛ شاه در واقع به دنبال کنترل هر دو است.

چو آمد نامهء موبد به رامین به درگاهش دمان سد نای رویین

هنگامی که نامه موبد به رامین رسید، او با شتاب و در حالی که نای‌نوازان به استقبالش می‌آمدند، به راه افتاد.

نکته ادبی: نای رویین به معنای شیپورهای جنگی یا تشریفاتی است که نشان‌دهنده عظمت دربار است.

به راه افتاد رامین با دلارام به روی دوست راهش خوش بد ورام

رامین همراه با ویس به راه افتاد و چون معشوق همراهش بود، مسیر برایش خوشایند و آسان بود.

نکته ادبی: خوش بودن راه، کنایه از لذتِ بودن با محبوب در مسیر سفر است.

چو آمد شادمان در کضور ماه پذیره رفت شاه و لشکر شاه

وقتی به شهر رسید، شاه و سپاهیانش برای استقبال از او بیرون آمدند.

نکته ادبی: پذیره رفتن به معنای به پیشواز رفتن است.

هم از ره ویس شد تا پیش مادر شده شرمنده از روی برادر

ویس همان‌طور که از راه رسید، نزد مادرش رفت در حالی که از دیدن برادر احساس شرمندگی می‌کرد.

نکته ادبی: شرمساری ویس نشان‌دهنده آگاهی او از خطایی است که در نزد خانواده انجام داده است.

به دیدار یکایک شادمان شد پس آن شادیش یکسر اندهان شد

ابتدا از دیدن یکدیگر شادمان شدند، اما آن شادی خیلی زود به اندوه تبدیل شد.

نکته ادبی: چرخش ناگهانی از شادی به اندوه نشان‌دهنده ناپایداری موقعیت آن‌هاست.

کجا از روی رامین شد گسسته برو دیدار رامین گشت بسته

زیرا دسترسی او به رامین قطع شده بود و دیدار رامین برایش ممکن نبود.

نکته ادبی: گسستن کنایه از منعِ دیدار و فاصله گرفتن در محیط دربار شاه است.

به هفتم روی او یک راه دیدی به نزد شاه یا در راه دیدی

او رامین را فقط در مواقع خاصی، یا نزد شاه یا در میان راه می‌دید.

نکته ادبی: اشاره به محدودیت‌های شدید اجتماعی برای عاشق و معشوق در حضور پادشاه.

بر آن دیدار خرسندی نبودش فزونی جست اندوهان ننودش

آن دیدارهای گذرا او را خشنود نمی‌کرد، بلکه اندوهش را بیشتر می‌کرد و ذره‌ای از آن کم نمی‌شد.

نکته ادبی: تضاد میان دیدار (وصال) و اندوهِ بیشتر، پارادوکس عشق سوزان است.

هوا او را چنان یکباره بفریفت که یک ساعت همی از رام نشکیفت

عشق چنان او را فریب داده بود که حتی یک ساعت هم نمی‌توانست از رامین دوری کند.

نکته ادبی: فریفتن در اینجا به معنای تسخیر کاملِ جان و خرد توسط عشق است.

ز جانش خوشتر آمد مهر رامین چه خوش باشد به دل یار نخستین

مهر رامین برایش از جانش شیرین‌تر بود؛ چه دلپذیر است یاد اولین یار و عاشق.

نکته ادبی: مهر نخستین اشاره به خاطره‌انگیزترین و خالص‌ترین عشق در زندگی فرد است.