دیوان اشعار - مثنویات
شمارهٔ ۵۳ - جمع تفریق تقسیم
امیرخسرو دهلوی
تیغ خوش و تیغ زبان ناخوش است
تیغ چو آبست و زبان آتش است
درک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات با نگاهی اخلاقی به مقایسه تأثیر شمشیر و کلام میپردازند. درحالیکه شمشیر تنها جسم را زخمی میکند، کلامِ بد میتواند همچون آتش، هستی و روانِ آدمی را بسوزاند و ویران کند.
شاعر با بهرهگیری از نمادهای طبیعت، تفاوت ماهویِ میانِ سلاحِ جنگی و سلاحِ زبانی را به تصویر میکشد تا بر اهمیت کنترلِ کلام تأکید ورزد.
معنای روان
تیغ خوش و تیغ زبان ناخوش است
تیغ چو آبست و زبان آتش است
شمشیر فلزی در جایگاهِ خویش ابزاری (برای دفاع) پذیرفته است، اما بهکارگیریِ تیغِ زبان (بدگویی و سخنچینی) ناپسند و آسیبرسان است.
نکته ادبی: تیغ زبان اضافه استعاری است که بر برندگی و خطرناک بودنِ کلام دلالت دارد.
آرایههای ادبی
استعاره
تیغ زبان
تشبیه کلام به تیغ برای تأکید بر قدرت زخم زدن آن.
تشبیه
تیغ چو آب
مانند کردن شمشیر به آب به دلیل درخشندگی و صیقلیافتگی آن.
تضاد (طباق)
آب و آتش
رویارویی دو عنصر متضاد برای مقایسه میزان آسیبرسانی شمشیر و زبان.