دیوان اشعار - مثنویات
شمارهٔ ۱۱ - امیر خسرو، در ایام نگاشتن اشعار قران السعدین هنوز مثنویهای خمسه را به جواب خمسه زنی می ننوشته است خود ملتفت است که این مثنوی او بر سبک نظامی است و آن استاد بزرگ را می ستاید:
امیرخسرو دهلویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این قطعات ادبی در ستایشِ مقام والای نظامی گنجوی، استادِ بزرگ سخن پارسی سروده شده است. شاعر با نگاهی ستایشآمیز، بر این باور است که سبکِ مثنویسرایی نظامی به چنان کمال و درخششِ بیبدیلی دست یافته که تکرار و همترازی با آن برای سایر شاعران امری بسیار دشوار و شاید ناممکن است.
درونمایهی اصلی این ابیات، تأکید بر احترام به قلههای ادبی است. نویسنده با لحنی ناصحانه، خوانندگان و شاعران را دعوت میکند که به جای تقلیدهای ناکام و تلاشهای خامدستانه، در برابر شکوهِ کلامِ نظامی سکوت پیشه کنند، به زیباییهای هنر او گوش بسپارند و تنها با ستایش و دعای خیر، از این استاد سخن یاد کنند.
معنای روان
اگر شوق سرودن مثنوی در دل داری، من این راهِ دشوار را برای تو روشن و تفسیر میکنم، هرچند که پیمودن این مسیر کاری بسیار پیچیده و سخت است.
نکته ادبی: واژه «مثنویت» در اینجا به معنایِ فراگیری یا تواناییِ سرودن در قالب مثنوی است و «حل کردن» به معنای گشودن گرههای ذهنی و توضیح دادن است.
اگر در راهی قدم گذاشتهای که توانِ طی کردنش را نداری، از آن بازگرد و پیش مرو. به سخنانِ بیهوده و ناپایدارِ این و آن گوش مسپار و تنها به کلامی که درست و حکیمانه است، دل بده.
نکته ادبی: «روش» در اینجا به معنای راه و شیوه است و «به دم» کنایه از سخنان ناچیز و گذرا (مانند بازدم) است که ارزشی ندارند.
شعرِ نظامی به لحاظِ لطافت و ارزش، همچون مرواریدی گرانبهاست که درخشش و شهرتِ آن، تمامِ کرانههای عالم را پر کرده است.
نکته ادبی: «نظم» به معنای شعر و سخن منظوم است و تشبیه «لطافت چو در» برای نشان دادن ارزشمندی و درخشندگی کلام شاعر به کار رفته است.
مفاهیمِ بلندِ شعری توسط او به اوجِ پختگی و کمال رسید؛ پیش از او یا بدونِ مهارتِ او، هر تلاشی برای رسیدن به این معانی، خام و ناپخته بوده است.
نکته ادبی: استفاده از تقابلِ معنایی «پخته» و «خام» برای نشان دادن تفاوت میانِ سخنِ استادانه و تلاشهای مبتدیانه است.
کسانی که افسون و سحرِ کلام او را در اشعارش مشاهده کردهاند، چنان حیرتزده شدهاند که ترجیح دادهاند خاموشی پیشه کنند و لب به سخن نگشایند.
نکته ادبی: «سحر و رانی» اشاره به بلاغت و قدرتِ تأثیرگذاریِ کلام است که گویی مخاطب را طلسم میکند.
مثنوی او در اوجِ درستی و استواری است؛ پس زبان به ستایشِ او بگشا، سخنانِ او را از دور بشنو و برایش دعای خیر کن.
نکته ادبی: «راست» در اینجا به معنای درست، نیکو و استوار است و «ثنا» به معنای ستایش و مدح میباشد.
آرایههای ادبی
تشبیه شعر نظامی به مروارید برای نشان دادن لطافت، ارزش و درخشش آن.
تقابل میان کمال و پختگیِ سخن نظامی با تلاشهای ناشیانه و ناپختهی دیگران.
اشاره به قدرتِ بالای تأثیرگذاری و جادوی کلام نظامی در جذب مخاطب.
بزرگنمایی در میزانِ نفوذ و شهرت اشعار نظامی که گویی سراسر جهان را فرا گرفته است.