دیوان اشعار - مثنویات
شمارهٔ ۱۰ - گر چه در پایان سرودن این اشعار بخود چنین خطاب کرده بود:
امیرخسرو دهلویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این اثر دربردارنده اندرزهای اخلاقی و مناجاتگونهای است که بر اهمیت خاموشی، پذیرش پختگیِ دوران میانسالی و پرهیز از فریبهای دنیوی تأکید دارد. شاعر با نگاهی واقعبینانه به عمر سپریشده و رسیدن به سن چهلسالگی، مخاطب (که میتواند نفسِ خود او باشد) را به ترک رفتارهای ناپخته جوانی و روی آوردن به مسیر توبه و حقیقت دعوت میکند.
در بخش پایانی، لحن کلام به نیایش و استغاثه به درگاه خداوند تغییر مییابد. شاعر ضمن اعتراف به نادانی و ناچیزیِ دستاوردهای دنیوی، از خداوند میخواهد که با عنایت و لطف خود، عیبهای پنهان او را از دیدگان عیبجویان و حسودان بپوشاند و او را در مسیر درست هدایت کند تا از قضاوتهای ناعادلانه دیگران در امان بماند.
معنای روان
اگر نصیحت مرا میپذیری، باید بدانی که مصلحت و عاقبتاندیشی در این است که سکوت کنی و سخنی نگویی.
نکته ادبی: واژه 'لیک' مخفف 'ولیکن' است و در متون کهن برای ایجاد تضاد یا پیوند عاطفی به کار میرود.
چهل سال از عمرت گذشته و به این مرحله از پختگی رسیدهای؛ پس از این جلوتر مرو (و در امور دنیا غرق مشو) که ممکن است در دام بلا یا فریبِ روزگار گرفتار شوی.
نکته ادبی: واژه 'شست' استعاره از قلاب صیاد یا دام است که در ادبیات کهن برای نشان دادن فریب و گرفتاری به کار میرود.
تو که اکنون خود مظهر توبه و بازگشت شدهای، تکبر و سنگینی مکن. رو به سوی پیری و پختگی آور و دیگر رفتار جوانی و بیمبالاتی را تکرار نکن.
نکته ادبی: تشبیه 'بت توبه' استعارهای است که به کسی اشاره دارد که با توبه کردن، به نمادی از بازگشت به سوی خداوند تبدیل شده است.
خداوندا! من از حقیقت و رازهای هستی بیخبرم؛ و این کارنامه و اثری است که به سادگی برای خود آراستهام و فراهم کردهام.
نکته ادبی: واژه 'طراز' به معنای آراستن و ترتیب دادن است و در اینجا به معنای به نظم درآوردنِ زندگی یا شعر است.
اگرچه این مقام یا زیباییِ امروز برای من مایه افتخار است، اما در پایان کار، نتیجهای جز وبال و پشیمانی برایم نخواهد داشت.
نکته ادبی: واژه 'وبال' به معنای سنگینی بار گناه و عاقبت سوء است که در اینجا در مقابل جمال ظاهری قرار گرفته است.
هر آن چیزی را که مورد رضایت تو نیست، ببخش و از هر کاری که برای خشنودی تو نبوده است، به من توفیق توبه و بازگشت عطا کن.
نکته ادبی: فعل 'توبه ده' به معنای ایجاد توفیق الهی برای توبه کردن است که نشاندهنده نیاز شاعر به مدد غیبی است.
از آنجا که تمام این امور ناچیز و ظاهری از جانب توست، تنها تویی که میتوانی آنها را در دل مردم عزیز و گرامی گردانی.
نکته ادبی: در اینجا شاعر به قدرت الهی در تغییر نگاه مردم اشاره دارد که عزت و ذلت را در دست او میداند.
عیبجویان همیشه در کمین من نشستهاند و افراد بیهنر و حسود، همگی با من سر دشمنی و کینه دارند.
نکته ادبی: عبارت 'عیب شناسان' اشاره به کسانی دارد که با وسواس در جستجوی یافتن لغزشهای دیگران هستند.
خداوندا، به لطف و کرم خود، عیب و کاستی مرا بپوشان و آن را از نگاه تیزبینِ عیبجویان پنهان بدار.
نکته ادبی: عبارت 'عیب کوش' به کسی اطلاق میشود که تمام تلاش خود را صرفِ پیدا کردن عیب دیگران میکند.
آرایههای ادبی
اشاره به قلاب ماهیگیری که نماد دامهای دنیوی و فریبهای روزگار است.
مقایسه میان زیبایی ظاهری یا خوشیِ حال با عاقبت ناخوشایندِ آن در قیامت.
کنایه از شنیدن و پذیرفتن قلبی نصیحت.
تشبیه تائب (توبهکننده) به بت، برای تاکید بر اینکه توبه او اکنون مرکز توجه و عبادت است.