دیوان اشعار - مثنویات
شمارهٔ ۷ - (امیر خسرو ، درطی زندگی دور و دراز خویش باین توبه که در نزدیکی چهل سالگی کرده پابند نمیماند، چنانکه دربیان سرگذشت او خواندیم ) با این هم، امیر خسرو آرزوی واثق داشته تا در قران السعدین تازگیهای ادبی بیارد:
امیرخسرو دهلویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
شاعر در این ابیات، بیانگرِ یک آرزوی دیرینه و دغدغهای عمیق برای تحول در فضای ادبی است. او با الهام از حکمت و خرد، در پی آن است که با بهرهگیری از سنتهای کهن، شیوهای نوین و تازه در سخنپردازی ابداع کند و به اوصاف، جلوهای نو ببخشد.
در این مسیر، شاعر با تواضعی ادیبانه، سهم و جایگاهِ استادانِ پیشین و بزرگانی چون «خسرو» (نظامی گنجوی) را در این قلمروِ هنری به رسمیت میشناسد و هدفِ نهاییِ خود را بازآفرینیِ این سنتهای درخشان و عرضهی آن به پیشگاهِ ارواحِ والای آنان میداند.
معنای روان
مدتی بود که این اندیشه در ذهن من جوانه زده بود که باید زیبایی و طراوتِ تازهای به اوصاف و کمالات ببخشم.
نکته ادبی: عبارت «چند گه» اشاره به گذر زمان و «جمال بخشیدن» به معنای آراستن و پیرایشِ معانی است.
مدتی طولانی در این اندیشه بودم که چگونه میتوان از دلی که سرشار از دانش است و به حکمت پناه آورده، سخنی شایسته بر زبان آورد.
نکته ادبی: «حکمتپناه» لقبی است که به فردی با خرد و درایتِ والا اطلاق میشود و ترکیبی وصفی است.
قصد دارم اوصافی را برشمُرم و با بیانی شیوا آنها را صیقل دهم و این اثر را «مجمعالاوصاف» (مجموعه ویژگیها) بنامم.
نکته ادبی: «آب دادن» در ادب کهن، کنایه از جلا دادن، صیقل زدن و افزودنِ فصاحت و بلاغت به کلام است.
میخواهم شیوهای نوین در سخنوری ابداع کنم و بزرگی و سروریِ این سرزمینِ ادبی را به نام «خسرو» (اشاره به نظامی گنجوی) ثبت کنم.
نکته ادبی: «سکه زدن» استعاره از به نامِ خود ثبت کردن، مالکیت و اعتبار بخشیدن به یک جریانِ فکری و هنری است.
میخواهم معیارها و آدابِ کهنِ سخنسرایی را نوسازی کنم و پس از آن، این اثر را به محضرِ ارواحِ بلندِ استادانِ پیشین عرضه کنم.
نکته ادبی: «روان» در اینجا به معنای ارواح و جانهای پاک گذشتگان و استادانِ فقید است.
آرایههای ادبی
به معنای صیقل دادن، جلا بخشیدن و شیوا و رسا کردنِ کلام است.
اشاره به ضرب سکه و به نام زدنِ سلطنت؛ کنایه از به رسمیت شناختنِ اعتبار و استادیِ پیشینیان در این سبک ادبی.
اشاره به نظامی گنجوی که به خاطر منظومههای خسرو و شیرین و صاحبِ سبک بودن، در ادبیات فارسی ملقب به خسرو سخن است.