دیوان اشعار - مجنون و لیلی

امیرخسرو دهلوی

بخش ۱۸ - نامه نبشتن، لیلی، از دودهای دل، سوی مجنون، و ماجرای دل دزدیده، بران آشنا، عرضه کردن

امیرخسرو دهلوی

آغاز صحیفهٔ معانی بر نام خدای جاودانی

آن را که هدایتی رساند اندازه کرا، که واستاند

وآن را که کند ز روشنی دور آن کیست که باز بخشدش نور

وآنگه ز خراش سینهٔ خویش خونابه فشانده از دل ریش

کاین نامه که هست چون نگاری از دلشده ای، به بی قراری

یعنی ز من ستم رسیده نزدیک تو ای رسن بریده

ای عاشق دور مانده، چونی؟ وی شمع ز نور مانده، چونی؟

چونست سرت به بالش خاک؟ خون از رخ تو که می کند پاک؟

روزت دانم که شب نشانست شبهای سیاه بر چه سانست؟

از من به که می بری حکایت؟ یا خود ز که می کنی شکایت؟

تکیه بدر که می کنی خواست؟ بالین گه تو که می کند راست؟

دردت ز منست گر چه حالی من نیز نیم ز درد خالی

شمعی که بر آتش است تا روز پروانه کش است و خویشتن سوز

چون ز آتش تیز پرنیان سوخت از سوزن و رشته کی توان دوخت

بگداخت، ز سوز دل، وجودم وز اوج فلک، گذشت دودم

تو گر چه ز عشق تنگ باری باری قدمی فراخ داری

گر پیشروان شوی و گر پس دستی نزند به دامنت کس

مسکین، من مستمند بندی موقوف سرای دردمندی

خو کرده به گوشهٔ ندامت زندانی درد، تا قیامت

پروردهٔ غم شدست جانم فرسود محنت استخوانم

تا بستر تو زمین شنیدم من نیز همان زمین گزیدم

گشتم به یگانگی چنان چست کاین هستی من ز هستی تست

هر خاری که پای تو کند ریش من از دل خود برون کشم نیش

هر تاب که بر تو زآفتاب است سوزش همه بر من خراب است

هر آبله کافتدت به رفتار از دیدهٔ من تراود آزار

هر سنگ که پهلوی توخسته ست اینک تن من از آن شکسته ست

هر باد که از ره تو خیزد در سینهٔ من غبار بیزد

من بی تو، چنین به غم نشسته از هر که بجز تو، روی بسته

ای خار، چو پهلویش کنی ریش از آتش آه من بیندیش

ای گرد، چو بر تنش نشینی باران سرشک من ببینی

رو، ای دم سرد من، به راهش خاشاک به چین ز تکیه گاهش

اینم نه گمان که یار دلسوز شبها به وصال می کند روز

در کیو دگر همی زند گام با یار دگر همی کشد جام

گر یار نو آمدت در آغوش از یار کهن مکن فراموش

بیگانه مشو چنین به یکبار آخر حق صحبتی نگه دار

گر باده و گر خمار بودیم، روزی، نه من و تو یار بودیم؟

گر لاله و سرو در شمار است، آخر خس و خار هم به کارست!

گیرم که تراست لعل در چنگ مفگن به دکان شیشه گر سنگ

دیدی که به معرض هلاکم چون باد برون شدی ز خاکم

بیگانه صفت خرام کردی بیگانگی تمام کردی

بسیار می جفا چشیدی بی خوابی و بی دلی کشیدی

اکنون که به وصل خفته ای شاد، هم خوابهٔ نو مبارکت باد!

با این همه دوستدار و یاریم با یار تو نیز دوستداریم

بخت من، اگر ز من شد آزاد آنرا که رسید، یار او باد

او گر چه که دشمنیست در پوست از دوستیت گرفتمش دوست

آن یار که دوست داشت یارم دشمن بوم ار نه، دوست دارم

درد تو رفیق جان من باد هم خوابهٔ خاکدان من باد

چون خوانده شد این ورق تمامی دل سوخته پخته شد ز خامی

غلتید میان خاک لختی چون باد زده کهن درختی

پس قاصد نامه را بفرمود کآرد قلمی و کاغذی، زود

قاصد بسوی قبیله شد راست و آورد و سپردش آنچه درخواست

دیوانه ز راز پرده برداشت می ریخت غمی که در جگر داشت

اول بگهٔ قلم گزاری کرد از سر خستگی و زاری

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اثر منظوم، شکوه‌نامه‌ای است سوزناک و سرشار از عواطف لطیف انسانی که از جانب عاشقی دل‌سوخته خطاب به معشوقی که او را ترک گفته و به سوی دیگری روی آورده، سروده شده است. فضای کلی شعر، آمیزه‌ای از درد فراق، گلایه از بی‌وفایی و در نهایت، رسیدن به مقام تسلیم و رضا است. شاعر در این قطعه، ابتدا با تکیه بر مفاهیم عرفانی آغاز می‌کند، اما به سرعت به احوالات شخصی خود می‌پردازد و رنج عمیق خویش را ترسیم می‌نماید.

درونمایه اصلی شعر، گذار از خودخواهیِ عشق به سوی عشقی متعالی و ایثارگرانه است. راوی، هرچند از جفای معشوق رنج می‌برد و دوری او را با تمام وجود حس می‌کند، اما در نهایت چنان در عشق خود پاک‌باز است که حتی برای معشوق و رقیبش (هم‌خوابه نو) آرزوی خوشبختی می‌کند. این نگاه، نشان‌دهنده نوعی بلوغ عاطفی و عرفانی است که در آن، خواستِ معشوق بر خواستِ عاشق مقدم شمرده می‌شود.

معنای روان

آغاز صحیفهٔ معانی بر نام خدای جاودانی

بیت اول: دفتر و نامه معانی خود را آغاز می‌کنم. بیت دوم: شروع این نگارش با نام خداوند بی‌زوال و ابدی است.

نکته ادبی: صحیفه به معنای کتاب و نامه و ورقه است. اشاره به تبرک جستن به نام خدا در آغاز هر کار.

آن را که هدایتی رساند اندازه کرا، که واستاند

بیت اول: کسی را که خدا به راه راست هدایت کرده است. بیت دوم: چه کسی قدرت دارد که این هدایت را از او بازستاند؟

نکته ادبی: واستاند به معنای باز پس گرفتن و پس گرفتن است.

وآن را که کند ز روشنی دور آن کیست که باز بخشدش نور

بیت اول: و کسی را که خداوند از روشنی و هدایت دور کرده است. بیت دوم: چه کسی است که بتواند دوباره به او نور و هدایت ببخشد؟

نکته ادبی: پرسش انکاری؛ پاسخ مشخص است که هیچ‌کس جز خداوند قدرت تصرف در هدایت را ندارد.

وآنگه ز خراش سینهٔ خویش خونابه فشانده از دل ریش

بیت اول: و آنگاه از زخم‌خوردگی و خراش‌های قلب خود. بیت دوم: خون‌آبه‌ای از دل مجروح و ریش خود جاری ساختم.

نکته ادبی: خراش سینه کنایه از اندوه عمیق و جراحت عاطفی است.

کاین نامه که هست چون نگاری از دلشده ای، به بی قراری

بیت اول: که این نامه که همانند نگارگری و نقشی زیباست. بیت دوم: از جانب عاشقی بی‌قرار و دل‌داده نگاشته شده است.

نکته ادبی: دلشده به معنای عاشق و شیفته است.

یعنی ز من ستم رسیده نزدیک تو ای رسن بریده

بیت اول: یعنی این نامه از طرف من که مورد ستم قرار گرفته‌ام. بیت دوم: به سوی تو که رابطه ما را بریده‌ای، فرستاده می‌شود.

نکته ادبی: رسن بریدن کنایه از قطع پیوند و رابطه است.

ای عاشق دور مانده، چونی؟ وی شمع ز نور مانده، چونی؟

بیت اول: ای عاشقی که از من دور مانده‌ای، چه می‌کنی و حال و روزت چگونه است؟ بیت دوم: ای شمعی که از نور خود فاصله گرفته‌ای، حالت چطور است؟

نکته ادبی: مخاطب در اینجا معشوق است که شاعر با شفقت با او سخن می‌گوید.

چونست سرت به بالش خاک؟ خون از رخ تو که می کند پاک؟

بیت اول: چرا سرت بر بالش خاک است (کنایه از بی‌پناهی یا افتادگی)؟ بیت دوم: چه کسی خون (اشک) را از صورت تو پاک می‌کند؟

نکته ادبی: بالش خاک کنایه از سختی و دوری از آسایش است.

روزت دانم که شب نشانست شبهای سیاه بر چه سانست؟

بیت اول: می‌دانم که روزت همچون شب تاریک و غمگین است. بیت دوم: در این شب‌های سیاه و اندوهناک، حال و روزت چگونه می‌گذرد؟

نکته ادبی: شب نشان به معنای تاریک و غم‌افزا است.

از من به که می بری حکایت؟ یا خود ز که می کنی شکایت؟

بیت اول: از من نزد چه کسی سخن می‌گویی؟ بیت دوم: یا اصلاً از چه کسی گله و شکایت داری؟

نکته ادبی: اشاره به اینکه معشوق نیز در بند غم گرفتار است.

تکیه بدر که می کنی خواست؟ بالین گه تو که می کند راست؟

بیت اول: به چه کسی تکیه می‌کنی و از او یاری می‌خواهی؟ بیت دوم: چه کسی بستر و بالین تو را برای آسایش آماده می‌کند؟

نکته ادبی: بالین‌گه به معنای جایگاه سر و بستر است.

دردت ز منست گر چه حالی من نیز نیم ز درد خالی

بیت اول: اگرچه در حال حاضر درد تو از جانب من است (سببش من هستم). بیت دوم: اما من نیز از درد خالی نیستم و دردمندم.

نکته ادبی: اعتراف به پیوستگی دردهای عاشق و معشوق.

شمعی که بر آتش است تا روز پروانه کش است و خویشتن سوز

بیت اول: شمعی که تا روز بر آتش می‌سوزد. بیت دوم: قاتل پروانه است و در عین حال، خودش نیز در حال سوختن است.

نکته ادبی: نماد پردازی شمع و پروانه برای نمایش عشق و نابودی.

چون ز آتش تیز پرنیان سوخت از سوزن و رشته کی توان دوخت

بیت اول: وقتی لباس ابریشمین (پرنیان) از آتش تیز سوخت. بیت دوم: دیگر با سوزن و نخ چگونه می‌توان آن را دوخت؟ (وقتی بنیادِ رابطه سوخته است، ترمیم ممکن نیست).

نکته ادبی: اشاره به غیرقابل جبران بودن برخی آسیب‌ها در عشق.

بگداخت، ز سوز دل، وجودم وز اوج فلک، گذشت دودم

بیت اول: از سوزش دل، تمام وجودم آب شد (گداخت). بیت دوم: و دود آه من از اوج آسمان‌ها نیز گذشت.

نکته ادبی: اغراق شاعرانه در بیان شدت درد و سوزش درونی.

تو گر چه ز عشق تنگ باری باری قدمی فراخ داری

بیت اول: تو اگرچه در عشق، باری سبک داری (آسوده‌خاطری). بیت دوم: اما باری قدم‌های استوار و آزادی داری.

نکته ادبی: تنگ‌باری و فراخ‌قدم بودن در تقابل با یکدیگر برای بیان آزادی معشوق و گرفتاری عاشق.

گر پیشروان شوی و گر پس دستی نزند به دامنت کس

بیت اول: چه پیشرو باشی و چه عقب بمانی. بیت دوم: هیچ‌کس جرات نمی‌کند به دامان تو دست بزند (تو از آسیب مصونی).

نکته ادبی: اشاره به مقام و جایگاه رفیع معشوق که از هر گزندی دور است.

مسکین، من مستمند بندی موقوف سرای دردمندی

بیت اول: من بیچاره، اسیر و دربند هستم. بیت دوم: و در سرای دردمندی، به نوعی زندانی و موقوف شده‌ام.

نکته ادبی: موقوف به معنای بازداشته و متعلق است.

خو کرده به گوشهٔ ندامت زندانی درد، تا قیامت

بیت اول: به گوشه ندامت و پشیمانی خو گرفته‌ام. بیت دوم: و تا روز قیامت، زندانیِ درد و رنج هستم.

نکته ادبی: تا قیامت برای بیان ابدیتِ رنجِ عاشق به کار رفته است.

پروردهٔ غم شدست جانم فرسود محنت استخوانم

بیت اول: جانم پرورده غم و اندوه شده است. بیت دوم: و استخوان‌هایم بر اثر رنج و محنت فرسوده گشته است.

نکته ادبی: فرسود به معنای پوسیدن و ساییده شدن بر اثر سختی.

تا بستر تو زمین شنیدم من نیز همان زمین گزیدم

بیت اول: از وقتی شنیدم که بستر تو خاک است. بیت دوم: من نیز همان خاک را برای خواب و استراحت خود برگزیدم.

نکته ادبی: نشان‌دهنده همدلی و هم‌دردی عمیق عاشق با وضعیت معشوق.

گشتم به یگانگی چنان چست کاین هستی من ز هستی تست

بیت اول: در یگانگی و یکی شدن با تو چنان چست و چابک شدم. بیت دوم: که هستی من، در حقیقت از هستی تو نشأت می‌گیرد.

نکته ادبی: اشاره به وحدت وجودی عاشق و معشوق.

هر خاری که پای تو کند ریش من از دل خود برون کشم نیش

بیت اول: هر خاری که پای تو را زخمی کند. بیت دوم: من خار آن را از دل خود بیرون می‌کشم.

نکته ادبی: اغراق در هم‌ذات‌پنداری درد معشوق با وجود عاشق.

هر تاب که بر تو زآفتاب است سوزش همه بر من خراب است

بیت اول: هر تابشی که از آفتاب به تو می‌رسد. بیت دوم: سوزش آن بر تن من خراب و ویران می‌نشیند.

نکته ادبی: خراب در اینجا به معنای درهم‌شکسته و آسیب‌دیده است.

هر آبله کافتدت به رفتار از دیدهٔ من تراود آزار

بیت اول: هر تاول یا زخمی که در مسیر راه بر پایت بیفتد. بیت دوم: از چشمان من درد و رنجش تراوش می‌کند.

نکته ادبی: آبله کنایه از آسیب‌های کوچکِ مسیرِ زندگی است.

هر سنگ که پهلوی توخسته ست اینک تن من از آن شکسته ست

بیت اول: هر سنگی که به پهلوی تو اصابت کند و آن را مجروح سازد. بیت دوم: اینک تن من است که از آن ضربه شکسته و رنجور می‌شود.

نکته ادبی: تصویرسازی قوی برای نمایش اتحاد وجودی.

هر باد که از ره تو خیزد در سینهٔ من غبار بیزد

بیت اول: هر بادی که در مسیر تو می‌وزد. بیت دوم: در سینه من غبار و آلودگی ایجاد می‌کند.

نکته ادبی: استعاره از تأثیرپذیری مستقیم روح عاشق از محیط پیرامون معشوق.

من بی تو، چنین به غم نشسته از هر که بجز تو، روی بسته

بیت اول: من بدون تو چنین غمگین نشسته‌ام. بیت دوم: و از هر کس دیگری جز تو، روی برگردانده‌ام.

نکته ادبی: رو بستن کنایه از بی‌اعتنایی و قطع امید است.

ای خار، چو پهلویش کنی ریش از آتش آه من بیندیش

بیت اول: ای خار، وقتی پهلوی او را زخمی می‌کنی. بیت دوم: از آتش آه من بترس و اندیشناک باش.

نکته ادبی: خطاب به عناصر طبیعت (خار) برای محافظت از معشوق.

ای گرد، چو بر تنش نشینی باران سرشک من ببینی

بیت اول: ای گرد و غبار، هنگامی که بر تن او می‌نشینی. بیت دوم: بدان که باران اشک‌های من تو را خواهد شست.

نکته ادبی: تصویری بدیع از غیرت عاشق نسبت به معشوق.

رو، ای دم سرد من، به راهش خاشاک به چین ز تکیه گاهش

بیت اول: ای آه سرد من، به سوی او برو. بیت دوم: و خاشاک را از محل استراحت و تکیه‌گاه او پاک کن.

نکته ادبی: دم سرد نماد آهی است که از دلِ ناامید برمی‌آید.

اینم نه گمان که یار دلسوز شبها به وصال می کند روز

بیت اول: این گمان را ندارم که تو یار دلسوزی باشی. بیت دوم: که شب‌ها را با وصال و همراهی سپری کنی.

نکته ادبی: ابراز شک و بدبینی نسبت به وفاداری معشوق.

در کیو دگر همی زند گام با یار دگر همی کشد جام

بیت اول: تو اکنون در کوی دیگری قدم می‌زنی. بیت دوم: و با یاری دیگر، جام عشق می‌نوشی.

نکته ادبی: اشاره مستقیم به رقیب و خیانت معشوق.

گر یار نو آمدت در آغوش از یار کهن مکن فراموش

بیت اول: اگر یار جدیدی در آغوش گرفته‌ای. بیت دوم: یار قدیمی و کهن خود را فراموش مکن.

نکته ادبی: درخواستِ حفظِ خاطرات گذشته از معشوق.

بیگانه مشو چنین به یکبار آخر حق صحبتی نگه دار

بیت اول: این‌گونه به یکباره با من بیگانه نشو. بیت دوم: دست‌کم حقِ دوستی و همراهی گذشته را نگه دار.

نکته ادبی: التماس عاشقانه برای حفظ حرمتِ ایامِ سپری‌شده.

گر باده و گر خمار بودیم، روزی، نه من و تو یار بودیم؟

بیت اول: چه در حال مستی و چه در حال خماری بودیم. بیت دوم: روزگاری، آیا من و تو یار و همراه یکدیگر نبودیم؟

نکته ادبی: یادآوری خاطرات مشترک برای بیدار کردن وجدان معشوق.

گر لاله و سرو در شمار است، آخر خس و خار هم به کارست!

بیت اول: اگر لاله و سرو را در شمار گل‌ها می‌آوری. بیت دوم: بدان که خس و خار هم در این جهان به کار می‌آیند (ارزش دارند).

نکته ادبی: تمثیل برای ارزشمند بودنِ همگان، حتی عاشقِ خوار و بی‌مقدار.

گیرم که تراست لعل در چنگ مفگن به دکان شیشه گر سنگ

بیت اول: گیرم که لعلِ گرانبها در چنگ توست (یار جدید). بیت دوم: اما به دکان شیشه‌گر سنگ نینداز (به کسی که تو را ساخته و پرداخته، آسیب نرسان).

نکته ادبی: کنایه از اینکه معشوق با ترکِ عاشق، کسی را می‌شکند که پیش‌تر او را پرورانده بود.

دیدی که به معرض هلاکم چون باد برون شدی ز خاکم

بیت اول: دیدی که در معرض نابودی هستم. بیت دوم: و همچون باد، از خاک من عبور کردی و رفتی.

نکته ادبی: نمایشِ بی‌تفاوتیِ معشوق نسبت به هلاکتِ عاشق.

بیگانه صفت خرام کردی بیگانگی تمام کردی

بیت اول: رفتاری بیگانه و غریبه‌وار از خود نشان دادی. بیت دوم: و بیگانگی را در حق من به کمال رساندی.

نکته ادبی: اعتراض به سردی و بی‌مهریِ مطلقِ معشوق.

بسیار می جفا چشیدی بی خوابی و بی دلی کشیدی

بیت اول: تو بسیار جفا و سختی دیدی. بیت دوم: و بی‌‌خوابی و ناامیدی را متحمل شدی.

نکته ادبی: اشاره به سختی‌هایی که معشوق در مسیر عشق کشیده است.

اکنون که به وصل خفته ای شاد، هم خوابهٔ نو مبارکت باد!

بیت اول: اکنون که در کنار یارِ جدید به خواب شادی فرورفته‌ای. بیت دوم: این هم‌خوابه جدیدت مبارکت باد.

نکته ادبی: لحنی از سرِ درد و در عین حال تسلیم در برابر سرنوشت.

با این همه دوستدار و یاریم با یار تو نیز دوستداریم

بیت اول: با وجود این‌همه دوستی و یاری که من به تو دارم. بیت دوم: با یار جدید تو نیز دوست و مهربان هستم.

نکته ادبی: نهایت ایثار؛ دوستی با رقیب به خاطر دوست‌داشتنِ معشوق.

بخت من، اگر ز من شد آزاد آنرا که رسید، یار او باد

بیت اول: بخت و اقبال من، اگر از من جدا شد. بیت دوم: امیدوارم آن کسی که به او رسیده است، یار و همراهش باشد.

نکته ادبی: آرزوی خوشبختی برای معشوق علیرغم جدایی.

او گر چه که دشمنیست در پوست از دوستیت گرفتمش دوست

بیت اول: او اگرچه در ظاهر دشمنی است که در پوستِ دوست نفوذ کرده. بیت دوم: اما من به خاطر دوستی تو، او را نیز دوست می‌دارم.

نکته ادبی: اوج گذشت و ایثار در عشق.

آن یار که دوست داشت یارم دشمن بوم ار نه، دوست دارم

بیت اول: آن یاری که معشوقم او را دوست دارد. بیت دوم: من هم او را دوست دارم، مگر آنکه بخواهم دشمن باشم.

نکته ادبی: تاکید بر اینکه خشم جایگاهی در عشقِ حقیقی ندارد.

درد تو رفیق جان من باد هم خوابهٔ خاکدان من باد

بیت اول: دردِ تو همیشه رفیقِ جان من باشد. بیت دوم: و با پیکر خاکی و فانی من هم‌بستر باشد.

نکته ادبی: خاکدان کنایه از دنیا و جسم فانی است.

چون خوانده شد این ورق تمامی دل سوخته پخته شد ز خامی

بیت اول: هنگامی که این نامه به پایان رسید. بیت دوم: دل سوخته من از خامی به پختگی رسید (به کمالِ ایثار رسید).

نکته ادبی: تحول روحی عاشق در طول نوشتنِ نامه.

غلتید میان خاک لختی چون باد زده کهن درختی

بیت اول: اندکی در میان خاک غلتید. بیت دوم: مانند درخت کهنی که باد آن را در هم شکسته است.

نکته ادبی: تصویرِ شکستگی و کهنسالیِ غم در وجودِ عاشق.

پس قاصد نامه را بفرمود کآرد قلمی و کاغذی، زود

بیت اول: پس به قاصد دستور داد. بیت دوم: که فوراً قلم و کاغذی برایش بیاورد.

نکته ادبی: آمادگی برای ثبتِ احوال و ارسالِ این پیام.

قاصد بسوی قبیله شد راست و آورد و سپردش آنچه درخواست

پیک و فرستاده به سوی قبیله‌ی محبوب حرکت کرد و آنچه را که خواسته شده بود، با خود آورد و به عاشق تحویل داد.

نکته ادبی: واژه 'راست' در اینجا قید مکان است به معنای مستقیم و بدون انحراف به سوی هدف.

دیوانه ز راز پرده برداشت می ریخت غمی که در جگر داشت

عاشقِ شوریده که از شدتِ دوری از خود بی‌خود شده بود، رازِ درونی‌اش را برملا کرد و شروع به بازگو کردن و جاری ساختنِ آن اندوهِ عمیقی کرد که در دل داشت.

نکته ادبی: ترکیب 'پرده برداشتن' کنایه از آشکار کردنِ راز و حقیقتِ نهفته است.

اول بگهٔ قلم گزاری کرد از سر خستگی و زاری

او در ابتدا با دست گرفتنِ قلم برای نوشتن، از سرِ ناچاری، خستگیِ مفرط و گریه و زاری، شروع به دردِ دل کرد.

نکته ادبی: عبارت 'قلم‌گزاری' ترکیبی است برای اشاره به لحظه‌ی شروعِ نگارش و به کار گرفتنِ ابزارِ نوشتن.