دیوان اشعار - غزلیات (گزیدهٔ ناقص)

امیرخسرو دهلوی

گزیدهٔ غزل ۳۰۹

امیرخسرو دهلوی
جماعتی که ز هم صحبتان جدا باشند چگونه با خرد دو صبر آشنا باشند
هلاکت من بیچاره از کسانی پرس که چند گه زعزیزان خود جدا باشند
دلا ز کردهٔ خود سوختی نمی گفتم که خوب رویان البته بی وفا باشند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اشعار در فضای سوگوارانه و تأمل‌برانگیزِ جدایی و فراق سروده شده‌اند. شاعر به تحلیلِ وضعیتِ روحیِ کسی می‌پردازد که در اثرِ دوری از یاران، تعادلِ روانی و صبر و قرارِ خود را از دست داده است.

در بخش پایانی، شاعر با لحنی ملامت‌گرانه، خود (دلِ خویش) را به خاطرِ دلبستن به زیبارویانِ بی‌وفا سرزنش می‌کند و پیوندی عمیق میان تجربه تلخِ عشق و واقعیتِ ناپایدارِ یار برقرار می‌سازد.

معنای روان

جماعتی که ز هم صحبتان جدا باشند چگونه با خرد دو صبر آشنا باشند

آن گروهی که از یاران و هم‌نشینان خود دور افتاده‌اند، چگونه می‌توانند عقل و شکیبایی داشته باشند؟ زیرا دوری از دوستان، عاملِ اصلیِ سلبِ آرامش و قرار از جانِ آدمی است.

نکته ادبی: در اینجا واژه‌ی 'دو' به احتمال زیاد تصحیف یا اشتباهِ نسخه‌برداری در واژه‌ی 'و' است که در متن به کار رفته است. 'هم‌صحبتان' به معنای انیس و مونس است.

هلاکت من بیچاره از کسانی پرس که چند گه زعزیزان خود جدا باشند

ای مخاطب، برای درکِ حالِ زار و نابودیِ من، از کسانی سراغ بگیر که خود مدتی است از عزیزانشان جدا مانده‌اند؛ زیرا تنها آنان عمقِ دردِ دوری را درک می‌کنند و هم‌دردِ من هستند.

نکته ادبی: واژه 'هلاکت' در ادبیات عرفانی و غنایی لزوماً به معنای مرگِ جسمانی نیست، بلکه نشان‌دهنده از هم پاشیدگیِ روانی و ویرانیِ جانِ عاشق است.

دلا ز کردهٔ خود سوختی نمی گفتم که خوب رویان البته بی وفا باشند

ای دل، تو از کرده‌های خودت سوختی و آسیب دیدی؛ مگر من پیش از این به تو نگفته بودم که زیبارویان ذاتاً بی‌وفا هستند و نباید به پیمانِ آنان دل بست؟

نکته ادبی: 'خوب‌رویان' استعاره از معشوقانِ زیباست که در سنت ادبی، صفتِ بی‌وفایی به‌طور مکرر به آن‌ها نسبت داده می‌شود.

آرایه‌های ادبی

استفهام انکاری چگونه با خرد دو صبر آشنا باشند

پرسش در اینجا برای تاکید بر غیرممکن بودنِ حفظِ آرامش و خرد در تنهایی و دوری است.

مخاطب قرار دادن (تشخیص) دلا

شاعر با جان‌بخشی به دل، آن را به عنوان شخصیتی مستقل مخاطب قرار داده و با آن گفتگو می‌کند که نشان‌دهندهِ جدال میان عقل و احساس است.

تلمیح و مضمون‌پردازی سنتی خوب رویان البته بی وفا باشند

اشاره به بن‌مایه و مضمونِ رایج در ادبیات کلاسیک که زیباییِ ظاهری را با بی‌وفایی و سنگدلی پیوند می‌زند.