دیوان اشعار - غزلیات (گزیدهٔ ناقص)

امیرخسرو دهلوی

گزیدهٔ غزل ۲۴۸

امیرخسرو دهلوی
سخن می گفتم از لبهایش در کام زبان گم شد گرفتم ناگهان نامش حدیثم در دهان گم شد
دل گم گشته را درهر خم زلفش همی جستم که ناگه چشم بد خویش سوی جان رفت و جان گم شد
در مقصود برعشاق مسکین بازکی گردد ؟ چو در خاک در خوبان کلید بختشان گم شد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر حالتِ حیرت و ازخودبی‌خودشدگی عاشق در برابر شکوه و زیبایی معشوق است. شاعر به تصویر می‌کشد که چگونه حضور معشوق، کلام، دل و جانِ عاشق را از او می‌گیرد و او را در وضعیتی از ناتوانیِ مطلق و سرگشتگی رها می‌کند.

در نهایت، شاعر به ناامیدیِ عاشقان در رسیدن به وصال اشاره دارد و بیان می‌کند که کلیدِ کامیابی و سعادتِ آنان در آستانه‌ی درگاهِ معشوق گم شده است؛ گویی عشق، هم‌زمان هم عاملِ گم‌گشتگی و هم مقصدی است که راهی به سوی آن یافت نمی‌شود.

معنای روان

سخن می گفتم از لبهایش در کام زبان گم شد گرفتم ناگهان نامش حدیثم در دهان گم شد

می‌خواستم از زیبایی لب‌های او سخن بگویم، اما زبانم در دهانم بند آمد و ناتوان شد؛ خواستم نامش را بر زبان بیاورم، اما کلامم در دهانم گم شد و نتوانستم سخن بگویم.

نکته ادبی: کام در اینجا به معنای فضای دهان است و گم شدن زبان کنایه از حیرت و ناتوانی در بیان است.

دل گم گشته را درهر خم زلفش همی جستم که ناگه چشم بد خویش سوی جان رفت و جان گم شد

دلی را که از دست داده بودم، در هر پیچ و تاب گیسوی او جستجو می‌کردم که ناگهان نگاهم به جان و هستیِ خودم افتاد و آن را هم از دست دادم و گم کردم.

نکته ادبی: چشم بد در اینجا می‌تواند به معنای غفلت از خویشتن یا نگریستن به خود باشد که باعث تفرقه خاطر می‌شود.

در مقصود برعشاق مسکین بازکی گردد ؟ چو در خاک در خوبان کلید بختشان گم شد

دری که به سوی مقصود و رسیدن به معشوق باز می‌شود، چه زمانی برای عاشقانِ بیچاره باز خواهد شد؟ چرا که کلیدِ بخت و اقبالشان در گرد و غبارِ آستانه‌ی خانه‌ی زیبارویان گم شده است و دستشان به جایی نمی‌رسد.

نکته ادبی: خاک در کنایه از آستانه‌ی درگاه معشوق است و کلید بخت استعاره‌ای برای وسیله‌ی رسیدن به سعادت و وصال است.

آرایه‌های ادبی

کنایه زبان گم شد

کنایه از ناتوانی در تکلم به دلیل شدت هیجان یا ترس.

ایهام چشم بد

می‌تواند به معنای چشمِ بدخواه یا چشمی که به خویشتن می‌نگرد و باعث غفلت می‌شود باشد.

استعاره کلید بخت

استعاره از ابزار یا وسیله‌ای که باعث موفقیت و رسیدن به مقصود می‌شود.