دیوان اشعار - غزلیات (گزیدهٔ ناقص)

امیرخسرو دهلوی

گزیدهٔ غزل ۲۲۵

امیرخسرو دهلوی
شب ! وفتاد و غمت باز کار خواهد کرد دو چشم تیره ستاره شمار خواهد کرد
خیال یار گذر کرد این طرف ای صبر بیا که باز مرا بی قرار خواهد کرد
دلم به صحبت رندان همی کشد دایم دعای پیر رابات کار خواهد کرد
گزیر نیست ز تو هر جفا که هست بکن که بنده هر چه بود اختیار خواهد کرد
به عشق مرد شود کشته وین هنر خسرو اگر حیات بود مرد وار خواهد کرد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این غزل، تصویرگر شب‌زنده‌داری عاشق در فراق یار و بی‌تابیِ ناشی از خاطراتِ اوست. شاعر در این ابیات، ضمن توصیف رنج‌های عمیقِ دوری، به تسلیمِ مطلق در برابر جفای محبوب اشاره دارد و در نهایت، مرگ در راه عشق را نشانه‌ی کمال و جوانمردی می‌داند.

فضای حاکم بر این غزل، آمیزه‌ای از اندوهِ عارفانه و تسلیمِ عاشقانه است که در آن، شاعر با پذیرشِ سختی‌های سلوکِ عشق، به دنبالِ رهایی از خودخواهی و رسیدن به مرتبه‌ای از بلوغِ روحی است که در آن، خواستِ محبوب بر خواستِ خود برتری می‌یابد.

معنای روان

شب ! وفتاد و غمت باز کار خواهد کرد دو چشم تیره ستاره شمار خواهد کرد

شب فرا رسید و غمی که در دل داشتم دوباره آغاز به فعالیت کرد و مرا درگیر خود ساخت؛ چشمان خسته‌ی من در این تاریکی شب، تا صبح بیدار خواهند ماند و با شمردن ستاره‌ها، انتظار خواهند کشید.

نکته ادبی: ستاره‌شمار کنایه از بی‌خوابیِ مفرط و شب‌زنده‌داریِ عاشق در اثر غمِ دوری است.

خیال یار گذر کرد این طرف ای صبر بیا که باز مرا بی قرار خواهد کرد

یاد و خاطره‌ی محبوب از ذهنم گذر کرد؛ ای صبر، به فریادم برس و در کنارم باش که این یادآوری، دوباره آرامش را از من خواهد گرفت و مرا پریشان‌حال خواهد کرد.

نکته ادبی: خیال در متون کلاسیک به معنای صورتِ ذهنی و یادِ یار است که در عالم رؤیا یا بیداری به ذهن می‌آید.

دلم به صحبت رندان همی کشد دایم دعای پیر رابات کار خواهد کرد

دلم همواره به سوی معاشرت با رندانِ عالم که از قیدوبندهای ظاهری آزادند کشیده می‌شود و امیدوارم که دعای پیر و راهنمای معنوی، گره از کارِ فروبسته‌ی من بگشاید و به دادم برسد.

نکته ادبی: رندان نمادِ وارستگی، صدق و بی‌اعتنایی به زهدِ ریایی هستند که در ادبیات عرفانی جایگاه والایی دارند.

گزیر نیست ز تو هر جفا که هست بکن که بنده هر چه بود اختیار خواهد کرد

هیچ راه گریزی از تو ندارم؛ پس هر اندازه می‌خواهی بر من جفا و ستم کن، چرا که منِ بنده، جز خواستِ تو اراده‌ای ندارم و هرچه تو بخواهی، همان را می‌پذیرم و انجام می‌دهم.

نکته ادبی: گزیر به معنای راهِ چاره و گریزگاه است و عبارتِ اختیار خواهد کرد به معنای تسلیمِ اراده‌ی خود به دیگری است.

به عشق مرد شود کشته وین هنر خسرو اگر حیات بود مرد وار خواهد کرد

ای خسرو، هنرِ اصلی در این است که انسان در راه عشق بمیرد و جان فدا کند؛ اگر هم قرار باشد که زنده بمانم، همچون مردانِ بزرگ، با شرافت و استواری زندگی خواهم کرد.

نکته ادبی: مردوار به معنای جوانمردانه، با صلابت و در شأنِ یک انسانِ وارسته است.

آرایه‌های ادبی

تشخیص (جان‌بخشی) غمت باز کار خواهد کرد

غمِ یار به انسانی تشبیه شده که مشغولِ فعالیت است و کارِ خود را پیش می‌برد.

کنایه ستاره شمار خواهد کرد

کنایه از بیدار ماندن در تمام طول شب و بی‌خوابی ناشی از غم.

تضاد و پارادوکس به عشق مرد شود کشته

شاعر مرگ در راه عشق را عاملِ زنده شدن و رسیدن به کمالِ مردانگی می‌داند.