دیوان اشعار - غزلیات (گزیدهٔ ناقص)

امیرخسرو دهلوی

گزیدهٔ غزل ۹۶

امیرخسرو دهلوی
هر کرا کن مکن و هوش و خرد در کار است مشنو از وی سخن عشق که او هشیار است

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این بیت به تقابل بنیادین میان «عقلِ مصلحت‌اندیش» و «شورِ عاشقانه» می‌پردازد. شاعر معتقد است که ساحتِ عشق، ساحتِ بی‌خویشتنی و گذشتن از محاسباتِ دقیقِ عقلانی است؛ از این‌رو، کسی که پیوسته در بندِ بایدها و نبایدها و حساب‌وکتاب‌های دنیوی است، درکی از حقیقتِ عشق نخواهد داشت.

پیام اصلیِ این کلام، دعوت به رها کردنِ حصارهای ذهنی و هشیاری‌های معمول برای ورود به وادیِ عشق است. از منظرِ گوینده، تا زمانی که فرد در قید و بندِ تعقلِ محض و دوری از هرگونه بی‌پروازی است، سخن گفتن از عشق برای او ناممکن و ناصواب است.

معنای روان

هر کرا کن مکن و هوش و خرد در کار است مشنو از وی سخن عشق که او هشیار است

کسی که همواره درگیر دودوتا-چهارتا کردن، مصلحت‌اندیشی‌های عقلانی و تردیدهای دنیوی است، هرگز نباید از او انتظار داشت که از وادی عشق سخن بگوید یا آن را درک کند؛ چرا که عشق قلمروِ بی‌خویشتنی است و کسی که در حصارِ عقلِ خودبنیاد و هشیاریِ معمولی گرفتار است، راهی به آن سو ندارد.

نکته ادبی: ترکیب «کن مکن» کنایه‌ای از تردید و وسواس در تصمیم‌گیری‌های دنیوی است و واژه «هشیار» در برابر «مستِ عشق» به کار رفته و به معنای کسی است که در بندِ عقلِ خودبنیاد و محاسباتِ عقلانی باقی مانده است.

آرایه‌های ادبی

تضاد هوش و خرد با عشق

تقابل میان عقل مصلحت‌اندیش و شورِ عاشقانه که محور اصلی معنایی این بیت است.

کنایه کن مکن

کنایه از دودلی، تردید، حساب‌گری و مصلحت‌اندیشی‌های متداول در زندگی روزمره.