دیوان اشعار - غزلیات (گزیدهٔ ناقص)

امیرخسرو دهلوی

گزیدهٔ غزل ۸

امیرخسرو دهلوی
چه اقبالست این یارب که دولت داده ای ما را که در کوی فراموشان گذرشد یار زیبا را
بحمدالله که بیداری شبهایم نشد ضایع بدیدم خفته در آغوش خود آن سرو بالا را
تماشا می کنم این قد قیامت می کند یا رب که خواهم تا قیامت یاد کردن این تماشا را

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر با شگفتی و شکرگزاری از وصال ناگهانی محبوب سخن می‌گوید. او که گویی در ناامیدی و عزلت به سر می‌برده، اکنون شاهد حضور یار در حریم خلوت خویش است و این واقعه را نتیجه‌ی رنج‌های شبانه و صبرِ خود می‌داند.

فضا و اتمسفر کلی این شعر، سرشار از شعف، حیرت و قدرشناسی است. شاعر از رسیدن به وصالی سخن می‌گوید که فراتر از تصورات او بوده و این تجربه به قدری عمیق و شورانگیز است که آرزو دارد خاطره‌ی آن تا ابد در ذهنش جاودانه بماند.

معنای روان

چه اقبالست این یارب که دولت داده ای ما را که در کوی فراموشان گذرشد یار زیبا را

خدایا! این چه بخت و اقبال بلندی است که به من عطا کرده‌ای؟ که محبوب زیباروی من، به کوی و محله‌ای که منِ فراموش‌شده در آن زندگی می‌کنم، قدم رنجه فرموده است.

نکته ادبی: دولت در ادبیات کلاسیک به معنای بخت و اقبال است و کوی فراموشان کنایه از جایگاهِ عزلت و تنهایی عاشق است.

بحمدالله که بیداری شبهایم نشد ضایع بدیدم خفته در آغوش خود آن سرو بالا را

خدا را شاکرم که رنجِ شب‌زنده‌داری‌هایم بیهوده نبود و به ثمر نشست؛ چرا که دیدم آن محبوبِ خوش‌قامت و سروآزاد، در آغوش من آرام گرفته است.

نکته ادبی: سرو بالا استعاره از معشوقی است که قامتی بلند و موزون دارد و بیداری شب کنایه از رنج عاشقانه است.

تماشا می کنم این قد قیامت می کند یا رب که خواهم تا قیامت یاد کردن این تماشا را

وقتی قامت آن یار را می‌بینم، چنان زیباییِ خیره‌کننده‌ای دارد که گویی قیامت برپا می‌کند؛ آن‌قدر این دیدار برایم شکوهمند است که آرزو دارم تا روز قیامت، یاد این تماشا را در خاطر داشته باشم.

نکته ادبی: قد قیامت اشاره به بلندی قامت یار و شور و آشوبی دارد که این زیبایی در دل برپا می‌کند؛ تکرار کلمه قیامت آرایه‌ای از تکرار و ایهام است.

آرایه‌های ادبی

استعاره سرو بالا

تشبیه معشوق به درخت سرو از جهت بلندی، موزونی و زیبایی قد.

کنایه کوی فراموشان

اشاره به گوشه‌نشینی و دوری عاشق از توجه دیگران.

ایهام و تناسب قیامت

استفاده از واژه قیامت برای بیان شکوهمندی قامت یار و همچنین اشاره به روز رستاخیز برای تداوم زمان.