دیوان اشعار - قصاید

سروصدای طبل‌های پادشاهی و هیاهوی قدرت، چیزی جز دردسر نیست؛ کسی که به اندکِ موجودیِ خود قانع باشد، به ثروتی بی‌کران که تمام جهان را در بر می‌گیرد، دست یافته است.

تا زمانی که با هر نسیمِ ناملایمی تغییرِ حالت می‌دهی، در برابر طوفان حوادث استوار باش و همچون کوه، پای‌بندِ جایگاه خود بمان؛ چرا که عمرِ انسان در برابر حوادث روزگار، همچون غباری ناچیز در برابر بادهای سهمگین است.

اگر فقر و سختی، نفسِ تو را در تنگنا قرار داد، خدا را شکر کن؛ زیرا همان‌طور که ابراهیمِ خلیل (ع) تبر بر دست گرفت تا بت‌ها را بشکند، سختی‌ها نیز بت‌های درون (هوس‌های نفسانی) تو را می‌شکنند.

عزت و بزرگی در این نیست که مانند سگان به دنبالِ تملق و چاپلوسیِ سلطان باشی؛ بلکه به جای آن، در خدمتِ اهل معنا و درویشان باش که این راه، والاتر و باشکوه‌تر است.

انسانِ بیدار و بینا، حتی اگر در لباسی ساده (گلیم) باشد، پادشاه حقیقیِ عالم است؛ همان‌طور که تیغِ برنده در نیامِ خود پنهان است، اما همچنان پاسبان و محافظِ کشور است.

اگر پیری با نشان دادنِ آثارِ ضعف و پیری (چروک‌های پوست)، حقایق را برای شاگردانش آشکار می‌کند، در واقع او همچون خط‌کش و معیاری برای راستی و درستی عمل می‌کند تا شاگردان مسیر را گم نکنند.

بینایی و بصیرتِ واقعیِ انسان آنجاست که عزتِ نفس و سربلندیِ معنوی باشد؛ و مقامِ والا متعلق به جایی است که در آن، پاکی و اصالت حکم‌فرماست.

همتِ بلندِ سالکانِ راه حق، نردبانی است که آنان را به عرش و کرسی (اوج کمال) می‌رساند؛ برای پرنده‌ای همچون بلبل، شاخه‌ی سرو می‌تواند نردبانِ صعود باشد.

جعفرِ طیار (نام‌آورِ شجاعت) کسی است که روحش از قفسِ فلک و مادّیات رها شده و به پرواز درآمده است، نه کسی که صرفاً با بال و پرِ ظاهری ادعای پرواز دارد.

نفسِ تو همچون خاک است؛ هرگاه نورِ الهی بر تو تابید، سایهٔ این نفس زیر پای تو قرار می‌گیرد و مغلوب می‌شود؛ درست مانند زمانی که خورشید بر فرقِ سر می‌تابد و سایه را کوتاه و ناچیز می‌کند.

در طریقتِ تصوف، بالاترین مرحله آن است که بر خود و منیتِ خویش بخندی (خود را جدی نگیری)؛ همان‌طور که در تیمم، خاک بر صورت کشیدن، نمادی از توبه و پاک‌سازیِ سر است.

دلت را از هوس‌ها و دغدغه‌های گوناگون پاک کن و متمرکز باش؛ چرا که ورقِ سفید و ناآلوده، از خطرِ زشت‌نویسی و تباهی در امان است.

شأنِ بیداردلان این نیست که به دنبالِ آرایشِ خوابگاه و آسایشِ دنیوی باشند؛ همتِ درویشی که خواب‌آلوده و غافل است، در بندِ دنیا گرفتار (لنگر) است.

اسبِ همتِ خود را با دلقِ فقیرانه زین کن و بر آن سوار شو؛ محرابِ عبادت را در درون خود بنا کن، چرا که مبارزه با نفس، بزرگترین جهاد است.

زخم زدن به نفسِ سرکش، آیینِ اهلِ دل است؛ همان‌طور که برای کشتنِ مارِ گزنده، تنها دانستنِ افسون کافی نیست و باید ضربه زد.

دلی که از گناه فاسد شده، تنها با جراحت و رنجِ ریاضت زنده می‌شود؛ ذکرِ نامِ خدای شفا دهنده (الشافی)، برای این دلِ بیمار، همچون تیغِ جراحی (نشتر) عمل می‌کند.

کارت را همین‌جا و در این دنیا انجام بده، چرا که در قیامت تشویش و نگرانی بسیار است؛ آبِ حیاتِ معرفت را از همین دنیا بردار، که در دریای آخرت، تنها سختی و شوره‌زار است.

سوختن در آتشِ فقر و نداری، چراغِ راهِ تاریکِ کمال است؛ همچون ذوالفقارِ حضرت علی (ع) که کلیدِ فتحِ قلعهٔ خیبر بود.

کسی که پایش به ثروت بسته است، در زنجیر اسیر است؛ تفاوتِ او با زندانیِ واقعی فقط این است که زنجیرِ او از طلاست.

رسمِ انسانیت این نیست که فقط خود را ببینی؛ به دیگران با چشمِ انصاف نگاه کن. بزرگترین نشانهٔ بینایی این است که انسان در خود ننگرد و به آن مقامِ والایِ بی‌خودی برسد.

چشمی به دست بیاور که حجاب‌ها را کنار بزند تا حقیقتِ پنهانی که پشتِ این شیشه‌یِ شفافِ جهانِ هستی قرار دارد، بر تو آشکار شود.

کسی که علمِ شریعت را می‌خواند اما نه برای خدا، بلکه برای بزرگی و شهرت میانِ مردم، اعتقادش فاسد است و حقیقت را نمی‌بیند.

هر کس را خاموش و ساکت دیدی، پندِ او را بشنو و بپذیر؛ زیرا برای جاهلان، حرف زدن و دشنام دادن حکمِ منبر را دارد (بیشتر داد می‌زنند).

معانیِ والا و سخنانِ بزرگان بر مردگان (کسانی که روحشان مرده است) تأثیری ندارد؛ آیا دیده‌ای که مستی در ساغر و سبو باقی بماند؟ (معنا همچون شراب جاری است و در ظرفِ ظرفیتِ روحِ مرده نمی‌گنجد).

خدایا، به من توفیقی ده که در لحظه مرگ، کارم مطابق با فرمانِ تو و سنتِ پیامبرت باشد و با ایمانی کامل از دنیا بروم.